Christen Forum Limburg

maandag 28 januari 2019 om 20.00 uur
Cultuurcentrum Hasselt - kleine schouwburg

Mijn geloof als bijbelwetenschapper?

Een broos en eerlijk antwoord

Bénédicte Lemmelijn

Professor Oude Testament
en vice-decaan faculteit Theologie en Religiewetenschappen KU Leuven

Bénédicte Lemmelijn

“Hoe en wat gelooft u nog als bijbelwetenschapper?"

Kan een exegeet terdege wetenschapper zijn en toch gelovige blijven?

Een vaak gestelde vraag, waarover prof. Bénédicte Lemmelijn een boek publiceerde, dat de publieksprijs won voor het beste religieuze boek 2017.

Zij bevestigt dat een rationeel-kritische bijbelwetenschapper wel degelijk ook een gelovige mens kan zijn.

Het gaat daarbij om een proces van zoeken en voortdurend evolueren. De blootstelling aan een publiek maakt de antwoorden nog brozer en kwetsbaarder. Maar daarvan bewust zijn, mag en zal de authenticiteit niet inperken. Het gaat niet voor niets om “een broos en eerlijk antwoord”.

Bénédicte Lemmelijn

Bénédicte Lemmelijn behaalde aan de KULeuven een Licentie in de Godsdienstwetenschappen (1991), en een Licentie in de Godgeleerdheid (1993). In 1997 promoveerde zij aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KULeuven tot Doctor in de Godgeleerdheid. Vanaf 1993 was zij, eerst als aspirant en later als postdoctoraal onderzoeker van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek –Vlaanderen, verbonden aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen. In 2003 werd zij er benoemd als professor Oude Testament binnen de onderzoekseenheid Bijbelwetenschap. Sinds 1 augustus 2014 is ze vicedecaan internationalisering aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen.

Ik heb mijn zaak in Uw handen gelegd

Voor haar boek Mijn geloof als bijbelwetenschapper kreeg Bénédicte Lemmelijn de publieksprijs voor het beste religieuze boek van 2017.

In een interview bij de boekvoorstelling verklaarde zij:

De reactie van mensen, wanneer men bijbelwetenschappelijk iets uitlegt, is heel vaak een van ontluistering, van “Zo heb ik het nooit begrepen, zo werd het mij nooit verteld! Wat hebben ze mij wijsgemaakt! Wat blijft er dan nog van over?”

Dikwijls is dat ook een reactie van ontgoocheling. Terwijl men eigenlijk niet ziet dat op die nieuwe, kritische manier, eigenlijk veel meer rijkdom open gaat dan dat er gesloten wordt.

En dat is eigenlijk precies wat ik in dit boekje wil. Aantonen dat, hoe kritisch men ook tot op het bot gaat, dat eerder gaat naar een essentie, naar wat er echt telt, wat er echt overeind blijft. Dat, met andere woorden, een bijbelkritische benadering van die teksten de deur niet toe doet, maar juist heel wijd open zet.

En als je mij vraagt welke teksten voor mij op een persoonlijk, gelovig vlak veel betekend hebben, dan is er, precies tegen de achtergrond van de rode draad die ik in dit boekje ontwikkel, namelijk diep fundamenteel vertrouwen, dan is er één vers dat ik eerder toevallig als kind van 12 aan de deur van mijn internaatskamertje vond: het vers uit Jeremiah waarin hij stelt: “Ik heb immers mijn zaak in uw handen gelegd.” Ten dele werd dat een levenskeuze. U kan het vinden op de eerste pagina van mijn doctoraat. Eigenlijk is dat zinnetje voor mij, al weet ik intussen natuurlijk dat de hele context waarin het voorkomt veel gecompliceerder is dan ik toen dacht. Het is voor mij een sleutelvers gebleven.

Bekijk het interview op YouTube

Ik heb mijn zaak in uw handen gelegd

Naar boven

Broze en eerlijke zoektocht

Naar aanleiding van de toekenning van de publieksprijs verscheen op Kerknet een interview met Bënédicte Lemmelijn waarin ze o.m. de wordingsgeschiedenis van haar boek verduidelijkt:

Ik heb Mijn geloof als Bijbelwetenschapper geschreven op vraag van de mensen. Omdat ik in het kader van mijn colleges, maar ook vooral bij lezingen te lande over Bijbelse onderwerpen of teksten steevast aan het einde van de avond de vraag kreeg naar de wijze waarop ik dan persoonlijk nog geloofde als ik de Bijbel zo kritisch ontleed en interpreteer. Aan het einde van zo’n avond is er echter nooit voldoende tijd om rustig te antwoorden op dergelijke diepe vraag. Dus besloot ik dit rustig uit te schrijven. Dan zou ik na lezingen, als de vraag opnieuw komt, naar dat boekje kunnen verwijzen.

Het is grappig dat ik nu opnieuw veel lezingen krijg om opnieuw te vertellen over dat wat ik neergeschreven heb. Mijn boek ontstond weliswaar op vraag van het publiek, maar het was niettemin ook voor mezelf een mooi en diep proces. Het was een hele uitdaging om mijn geloof bewust te overdenken en expliciet te verwoorden in dit broze en kwetsbare antwoord. Het toont ook aan dat kritische theologie en Bijbelwetenschap geloof niet ondermijnen, maar het juist uitzuiverend kunnen transformeren, verhelderen en aanscherpen.

Mijn geloof als bijbelwetenschapper

Lees het volledige interview op Kerknet

Info over het boek (Halewijn)

Naar boven

Diepe innerlijke vrede

Voor Kerknet schreef Bénédicte Lemmelijn een nieuwjaarswens voor 2018.

'Alle mensen, waar ook ter wereld, wens ik diepe ‘vrede’ toe: innerlijke vrede, in fundamentele gedragenheid en existentiële geborgenheid en in het besef deel te zijn van een grotere werkelijkheid in ons en rond ons en verder dan onszelf. Die diepe vrede moge leiden tot heelheid, tot dat wat ook de Benedictijnse pax of het Bijbelse shaloom uitdrukt: innerlijke vrede en harmonie met zichzelf, de naaste en God. Het is de soort vrede die we ook in de groet van Jezus aan zijn leerlingen na de verrijzenis horen, en die we overigens in andere varianten ook in het Arabische salam aleikum horen of misschien zelfs in het oosterse namaste.

Het is deze innerlijke vrede, het innerlijk aanvaarden in diep vertrouwen of 'positieve gelatenheid’, die ook tot fundamenteel geluk en te-vrede-nheid leidt.

Het bewustzijn van die ultieme ‘tevredenheid’ wordt dankbaarheid, en groeit vanuit verbondenheid met het eigen innerlijk uit tot verbondenheid met al wat en wie buiten onszelf en groter dan onszelf aanwezig geweten wordt. En tot slot groeit vanuit die innerlijke gesteldheid een bewustzijn van ‘tegenwoordigheid’, in de temporele betekenis van aanwezig in het hier en nu, maar ook in de meer essentiële betekenis van tegenwoordigheid als ‘presentie’ van onszelf voor God maar ook van God voor ons. In dat bewustzijn weten we ons leven ‘tegenwoordig’ voor God en weten tegelijkertijd God ‘tegenwoordig’ in ons concrete leven. Vanuit dat rustige besef groeit gelijkmoedigheid en bestendigheid: we zijn niet meer hopeloos ten prooi, noch aan innerlijke buien noch aan uiterlijke wederwaardigheden.

We weten ons ultiem geborgen in een dragende én overstijgende werkelijkheid die ons goed gezind is.

Dat is wat ik alle mensen toewens, in welke religieuze context of culturele traditie dan ook, waar ook ter wereld. En het is dezelfde wens die ik voor mezelf koester, precies omdat ze voor mij de diepste grond van ons leven én onze hele werkelijkheid raakt.'

Lees de volledige wens van Kerknet

Naar boven

Geloven is geen WAT, maar DAT

Tekstcriticus Bénédicte Lemmelijn (KU Leuven) omhelst "kritisch niet-weten"

Het transcendente valt volgens Bénédicte Lemmelijn nooit compleet te (be)grijpen. Ook alle Bijbelverzen, menselijk woorden en dogma's schieten te kort. De Leuvense hoogleraar neemt daarom in Mijn geloof als bijbelwetenschapper? Een broos en eerlijk antwoord afscheid van "wat" velen voor waar hebben genomen. Meer dan ooit berust haar innerlijke leven op een bewust beamen "dat" God liefde is, met de L van Bijbel.

In een interview in Tertio nr. 869 van 6 oktober 2017 vertelt Bénédicte Lemmelijn hoe zij in plaats van kritisch niet-weten het kritisch niet-weten omhelsde.

Een paar fragmenten:

U pleit er in het eerste hoofdstuk voor afscheid te nemen van verouderde denkbeelden. "Een likje verf en nieuw behang volstaan niet; wie grondig wil renoveren, moet muren breken", klinkt het plastisch. Hoezo?

"Wie vertrouwd is met De Huisdokter of gelijkaardige televisieprogramma's over renoveren begrijpt meteen waarop ik zinspeel. Zoals verbouwers problemen in een huis beter structureel aanpakken, blijkt het raadzaam de barsten in onze religieuze zekerheden niet haastig te overschilderen."

"Persoonlijk heb ik die 'structurele werken' uitgevoerd. Het stelsel aan overtuigingen waarmee ik als dochter uit een diepgelovig Limburgs diakengezin naar Leuven ben getrokken, is voor een deel gesloopt. Door lessen exegese, maar evenzeer moraaltheologie of kerkgeschiedenis zijn onkritische aannames losgelaten. In de plaats van een ‘niet-kritisch weten' waarover ik dacht te beschikken, heb ik vandaag een 'kritisch niet-weten' omhelsd. Verwijzend naar de Franse filosoof Paul Ricceur (1913-2005, nvdr) vormt dat een soort 'tweede naïviteit'. Kwantitatief zijn misschien vele aannames weggevallen, maar de blijvende intuïties gaan veel meer naar de essentie. Nicolaas van Cusa (1401-1464, nvdr) heeft voor een gelijkaardige basishouding de term docta ignorantia gemunt, 'geleerde onwetendheid' of 'wetend niet-weten'. Voor hem schiet het menselijke denken over God altijd tekort, aangezien onze ratio uitgesproken vergelijkend werkt. Iets wat aan elke vergelijking ontsnapt blijft finaal onkenbaar. Wie denkend naar God wil, dient zodoende als het ware boven zijn verstand uit te stijgen."

Hoe ervaart u het transcendente?

"Onder meer in 'tegenwoordigheid'. Een ietwat verouderd woord misschien dat evenwel treffend uitdrukt hoe ik 'tegenwoordig' of present kom bij mezelf. Ik zie daarin een sterker bewustzijn van de aanwezigheid in het hier en nu, zeker geen afzetten tegen de wereld. Mij afzonderen is overigens geen must, zelfs in het postkantoor val ik zo stil. Het is dan ook geen afkeer, wel inkeer, precies om nadien opnieuw te komen tot een versterkt 'toe-keren' naar concrete inzet en dienstbaarheid. Die 'leegte' in 'tegenwoordigheid' waarop ik me richt, blijkt een vindplaats voor 'Hij die is'. Mijn tegenwoordigheid bij mezelf wordt ook een tegenwoordigheid 'voor' God en raakt tegelijkertijd getransformeerd in de ervaring van een tegenwoordigheid 'van' God. Daarmee gaat het fundamentele gevoel samen dat ik me geliefd en gedragen weet."

Waarin toont het goddelijke zich nog?

"In schoonheid, mildheid, mededogen en tederheid licht iets van God op. Al besef ik absoluut dat mijn intuïtieve omschrijvingen evenzeer tekortschieten als alle andere verwoordingen."

In schoonheid, mildheid, mededogen en tederheid licht iets van God op

Indien geen mens Hem met verhalen weet te vatten, geldt zoiets evenzeer voor dogma's, niet?

"Het diepe vertrouwen waaruit ik leef, brengt alvast een zekere gelatenheid tegenover regels met zich mee. Naar mijn gevoel is elke spiritualiteit slechts een 'weg' naar God, nooit Zijn 'wet'. Ik geloof niet in een vast pakket Bijbelse of dogmatische wetenswaardigheden en zekerheden. Onze visies situeren zich op een spectrum tussen krampachtig vastgrijpen of vasthouden enerzijds en voorzichtig raken of behoedzaam vermoeden anderzijds. Mijzelf situeer ik aan de rechterzijde van dat continuüm."

Lees het volledige artikel uit Tertio

Naar boven

Absolute waarheid of …?

In Pastoralia ging Luc Devisscher in gesprek met Bénédicte Lemmelijn. Het ging vooral over de wijze waarop de Bijbel volgens haar moet worden gelezen.

Fundamentalisme is geen goede leeswijze, stelt u. Maar doet de Bijbel dat hier en daar zelf niet?

Het boekje gaat inderdaad in het eerste inleidende deel in op de verschillende manieren waarop de Bijbel gelezen wordt, en schetst daarbij enerzijds ‘krampachtige’ pogingen om de Bijbeltekst overeind te houden en anderzijds de kritische benadering die de Bijbel benadrukt als literatuur die het verhaal ten leven vertelt van mensen in relatie met hun God.

Fundamentalisme is één van de ‘krampachtige’ pogingen, die in de bestaansonzekerheid probeert om opnieuw eenduidigheid en zekerheid te construeren. Het feit dat daartoe de tekst niet alleen letterlijk maar ook selectief gelezen wordt in de te verdedigen waan dat de Bijbel altijd per se gelijk heeft en dat hij als het ware het receptenboek wordt voor problemen vandaag, ontdoet de Bijbel van zijn eigenlijke karakter: een gegroeid gelovig getuigenis van zoekende mensen in relatie met wat en wie hen draagt en overstijgt.

De Bijbel zelf getuigt niet van een dergelijke omgang met teksten: heel wat van de Bijbelse boeken vertonen heel duidelijk de sporen van mensen die met die teksten aan het werk, meer nog, aan het leven gegaan zijn: ik verwijs slechts kort naar bijvoorbeeld de verschillende redactielagen in diverse boeken, die laten zien hoe verschillende tijdsperiodes elk hun eigen stempel gedrukt hebben op de boodschap die aangereikt werd en hoe mensen in die verschillende contexten anders zijn omgegaan met de tekst. Een versteende, statische en onaantastbare ‘heilige’ tekst is ver te zoeken in die context.

Hoe kan de Bijbel als een boek van 2000 jaar geleden toch nog een ‘tekst voor de mens’ van vandaag zijn?

Dat kan alleen als we hem lezen als mensen van vandaag met begrip voor de positie van de mensen van toen, maar ook in het onderkennen van dezelfde fundamenteel menselijke vragen en dezelfde zoektocht naar de verwezenlijking van een zinvol leven. Of zoals ik het elders uitdrukte, als getuigenis ‘van mensen voor mensen over een God die niemand vatten kan’. In mijn boekje verwoord ik het als volgt: ‘Wat wij vandaag ‘Heilige Schrift’ noemen, is inderdaad ook het resultaat van het nadenken van mensen in de heel concrete, hen omringende politieke, sociale en culturele wereld. Het is een verzameling teksten, van verschillende tijden, van verschillende auteurs, van redacteurs en schrijvers die de hen inspirerende teksten doorgegeven en voortdurend aangepast hebben aan hun eigen tijd, tot stilaan de nood zich opdrong om vast te leggen welke teksten wel en welke niet tot ‘canon’ zouden worden.

Pas dan is de dynamische verzameling van zich ontwikkelende teksten in veelvoud en veelvormigheid, stilaan en over een lange periode, het vastgelegd geheel van ‘Bijbel’ geworden. En veel later nog zouden die inspirerende teksten, voor eenieders welzijn bedoeld, als ‘absolute waarheden’ af en toe tiranniek misbruikt worden. [We] zouden hier evenwel Jezus’ woorden kunnen parafraseren: niet de mens is gemaakt voor de tekst, maar wel de tekst voor, en zelfs door de mens.

Lees het volledige interview in Pastoralia

Zoektocht naar de verwezenlijking van een zinvol leven

Naar boven

 

Inhoud

Bénédicte Lemmelijn

Mijn zaak in Uw handen

Broze en eerlijke zoektocht

Diepe innerlijke vrede

Geloven is DAT

Absolute waarheid?

Vraag stellen?

In het tweede deel van de conferentie beantwoordt de spreker de vragen van het publiek.

U kunt u vraag ook via deze website stellen. Zij wordt dan op de conferentie voorgelegd.

Stel de spreker een vraag.

Stel uw vraag

U kunt ook het formulier downloaden dat bij het begin van elke conferentie aan de deelnemers wordt overhandigd.

U kunt het dan rustig invullen om u te helpen bij het formuleren van uw vraag.

Voor het tijdschrift kunt u het formulier tijdens de pauze van de conferentie terugbezorgen aan de uitgang van de zaal.

Download het vraagformulier

Conferentietekst

Een syllabus bij de conferentie wordt verkocht tijdens de pauze op de conferentieavond. Ook op de volgende conferenties van het werkjaar kan u de tekst nog kopen, zolang de voorraad strekt.

U kunt de tekst van de conferentie ook online bestellen!

Bestel de syllabus