Christen Forum Limburg

Maandag 30 januari 2017 om 20.00 uur
Cultuurcentrum Hasselt

Noten streven naar God

Sigiswald Kuijken

Muzikant, dirigent van La Petite Bande

Sigiswald Kuijken

Was het niet Dostojewski die zei: “schoonheid zal de wereld redden”? Dit is wat we bedoelen wanneer we verwijzen naar onze spirituele honger of onze zoektocht naar troost in deze wereld. Muziek kan een manier zijn om ons dichterbij het innerlijke te brengen. Het is in elk geval de weg die muzikant en dirigent Sigiswald Kuijken heeft gekozen. Hij combineerde in zijn loopbaan doorgedreven musicologisch onderzoek met een grote ontvankelijkheid voor de spirituele betekenis van de oude muziek. Voor Christen Forum geeft Sigiswald Kuijken een muzikale lezing over de Matthäuspassie van J.S. Bach, een van de meest gelaagde muziekstukken uit de Westerse geschiedenis. Sigiswald Kuijken brengt musicologische inzichten, een getuigenis van de eigen spirituele zoektocht in de Mattheüspassie én live muziek.

Sigiswald Kuijken

Sigiswald Kuijken studeerde viool aan de conservatoria van Brugge en Brussel. Al op jonge leeftijd kwam hij in contact met de oude muziek van voor 1750. Die ontmoeting zou een diepgaande en blijvende impact op zijn oeuvre hebben. Kuijken had het lef om zich academisch en artistiek kritisch op te stellen ten opzichte van de vaak vastgeroeste tradities in de klassieke muziek. Hij startte een ambitieuze zoektocht naar muzikale oorspronkelijkheid en raakte door zelfstudie vertrouwd met de zeventiende- en achttiende-eeuwse speeltechnieken en interpretatieconventies. Zo herintroduceerde hij al op het einde van de jaren zestig de authentieke techniek om de barokviool te bespelen.

Van 1964 tot 1972 was Sigiswald Kuijken lid van het Brusselse Alarius-Ensemble, dat in heel Europa en de Verenigde Staten concerten speelde. Nadien werkte hij in los kamermuziekverband samen met verschillende barokspecialisten waaronder zijn broers Wieland en Barthold Kuijken, Gustav Leonhardt, Robert Kohnen, Anner Bylsma, Frans Brüggen en René Jacobs.

In 1972 richtte hij, onder impuls van Deutsche Harmonia Mundi en Gustav Leonhardt, zijn ondertussen wereldvermaard barokorkest La Petite Bande op. La Petite Bande toerde intensief en speelde honderden concerten in Europa, Australië, Amerika, China en Japan.

De laatste jaren introduceerde Sigiswald Kuijken belangrijke vernieuwingen in de uitvoering van de religieuze muziek van Bach: geen koor, maar wel een solistisch vocaal kwartet of octet en een al even slanke instrumentale bezetting, met een uitgesproken aandacht voor de juiste tekstdeclamatie. Het resultaat werd vastgelegd in een twintig delen tellende cd-reeks met Cantates van J.S. Bach. Nog recenter was zijn (her)introductie van de viola da spalla. Deze schoudercello nam de plaats in van de klassieke cello. Zo haalde Sigiswald Kuijken nog maar eens de conventies over barokmuziek onderuit. Het mag duidelijk zijn dat zijn kritische houding regelmatig voor de nodige controverse zorgde en zorgt. Maar zo’n verfrissende kijk doet deugd. Sigiswald Kuijken is een nuttige katalysator in het debat over klassieke muziek. Hij zorgt voor de broodnodige artistieke zuurstof in een sector die kreunt onder het gewicht van gedateerde constructies en tradities. Vandaag is het haast ondenkbaar geworden om barokmuziek nog met een modern orkest en dito techniek uit te voeren.

Sigiswald Kuijken is een van de belangrijkste grondleggers van de authentieke uitvoeringspraktijk. Als geen ander heeft hij de voorbije decennia de kijk op barokmuziek fundamenteel veranderd.

Uitgebreide biografie op de website La Petite Bande

Naar boven

Bach: toch niet ter ere van een vergissing?

Sigiswald Kuijken en echtgenote Marleen Thiers zijn niet alleen gedreven topmusici. Ze zijn ook levenskunstenaars met een eigen, gelovig verhaal.

“Thuis was religie een taboe,” zegt Sigiswald, “daar heerste een resoluut atheïsme. Religie was irrationeel, daar maakte je geen woorden aan vuil. Als opgroeiende jongen zag ik die kerken en schilderijen, en werd ik meegenomen door de muziek. Toen kreeg ik het gevoel: dat kan toch niet, dat mensen zoals Josquin des Préz en Bach en Lassus en Monteverdi zich allemaal begoocheld hebben met hun kunst? Dat ze hun leven lang dingen hebben gemaakt ter ere van iets, dat volgens ons een vergissing is? Als jongen van veertien zeg je toch niet: ik weet het beter dan Dostojevski?”

“En dan heb ik Marleen leren kennen, en ook dat was een hele omwenteling. We waren heel jong en mijn ouders vonden het niet vanzelfsprekend, dat ik met een katholieke wou trouwen. En bij haar ouders hetzelfde.”

Marleen: “We waren jong, vijftien, zestien, toen we verliefd werden en ik mij door Sigiswald liet charmeren. Maar ik zag het niet zitten om samen een leven uit te bouwen, omdat we over de fundamentele dingen niet konden spreken. We zagen mekaar elke dag in het conservatorium, maar we konden niet spreken met elkaar. Dan zijn we gaan corresponderen. Stel je voor: gewoon aan elkaar een brief afgeven als we elkaar zagen, in plaats van daarover te praten.”

Sigiswald besefte dat het zo moest: "Als ik haar wilde, dan moest dat probleem doorbroken worden. Dat stond zo aan de sleutel geschreven."

De weg naar religie

Het pad van de kunst bleek voor Sigiswald de kortste weg te zijn naar religie.

“Mijn vriend Ward Bovée, een oudere en toen katholieke kunstschilder, heeft me op sleeptouw genomen. Religie kwam in één geut met kunst. Tijdens mijn eerste buitenlandse tournee naar Italië — ik was amper negentien — gaf Marleen me een boek mee van Pieter van der Meer de Walcheren, schrijver en later benedictijner. Pieter beschreef zijn bekeringsverhaal in dat dagboek, met onder andere een reis naar Italië. In de Italiaanse kunststeden zag ik wat hij beschreven had. Dat was een feest van herkenning. Ik heb toen tranen met tuiten geweend in de Santo Stefanobasiliek in Bologna. Zulke dingen overkomen je, je moet die niet afschermen. Als je nieuwsgierig blijft, gebeurt er van alles.”

Maar Marleen had het boek met het bekeringsverhaal van Pieter van der Meer niet echt meegegeven, ze had het stiekem in zijn koffer gestoken. “Met die list had ze mij over de streep getrokken!”erkent Sigiswald

“Zonder de ontmoeting met Pieter Van der Meer de Walcheren zouden we er misschien nooit geraakt zijn,”denk Marleen. “Hij werd de belangrijkste persoon in ons spirituele leven.”

“Later organiseerde Marleen een ontmoeting met Pieter Van der Meer. Hij was 84 en al bijna blind, een hele mooie oude man, toen nog in benedictijnerpij. Hij was als een wervelwind. Hij had hetzelfde verleden als ik. Hij was als atheïst begonnen, muzikant en communist geweest, en had door de kunst meer en meer de spirituele kant ontdekt.

"’Je vindt de kerken van Chartres en Parijs mooi’, zei hij, ‘dat is goed, maar de mooiste glasramen kun je maar in al hun kleuren zien, wanneer je binnen staat’. Het was hem er helemaal niet om te doen om mij naar binnen te trekken. Dat ik met mijn verleden uit vrije wil daarvoor kon kiezen, vond hij mijn groot geluk. En ik besefte dat het doctrinaire antikerkelijke ook een soort dogma is, een eigen soort puritanisme. De vrijheid van de geest ligt daarbuiten.

Pelgrimeren op oneindig

Sigiswald Kuijken en Marleen Thiers schreven samen een boek over hun spirituele zoektocht: Op de Jacobsweg. Pelgrimeren op oneindig. De rode draad vormen hun pelgrimages naar Santiago de Compostela.

Pelgrimeren op oneindig

In Tertio van 13 februari 2008 vertellen ze erover.

Nog altijd worstel ik met de gedachte hoe moeilijk het is God te benoemen. Je kunt daar geen woorden voor vinden. ‘Hier breekt de taal’ zei filosoof Sören Kierkegaard al. Is God een abstracte bespiegeling of een persoonlijk gegeven? Of om een beeld uit de muziek te gebruiken: is God een dramatische figuur zoals Ludwig van Beethoven die een titanenstrijd voert en daar ook onder lijdt, of een dichterlijke en zachtaardige man zoals Frans Schubert die God ziet als een liefhebbende moeder zonder die ook echt te kunnen vatten?

Dat blijft een moeilijk te ontwarren knoop. Het Godsbeeld is immers zoals een kwintencirkel in de muziek. Met vervormingen worden twaalf kwinten in een cirkel geprojecteerd waardoor ze een octaaf vormen. Zo wordt een piano wat vals gestemd om ze juist te doen klinken. Ook wij proberen het Godsbeeld te vatten door daaraan te sleutelen. Maar God blijft ongrijpbaar. Alleen mystici komen in de buurt.

Lees het artikel De weg naar geluk is God vinden in jezelf (Tertio)

Naar boven

Jordi Savall:
Dan voel ik dat God bij ons is

Sigiswald Kuijken is niet de enige die stelt dat noten tot God leiden. In een interview met Lucette Verboven stelt de internationaal befaamde gambist Jordi Savall dat de mens in muziek zijn hoogste dimensie

Jordi Savall, grootmeester van de vroege muziek en een van de succesvolste musici van het moment, begon zijn carrière als zevenjarige knaap. Zijn soundtrack voor de film ‘ Tous les Matins du Monde’, met in de hoofdrol Gérard Depardieu, bezorgde Savall een internationale doorbraak. Hij richtte drie gezelschappen op en creëerde een eigen platenlabel. Savall is overtuigd van de spirituele kracht van de muziek. Toch is schoonheid in de muziek niet voldoende, zo vindt hij. Als de religieuze dimensie ontbreekt, kunnen de gevolgen desastreus zijn.

Na de aanslagen in Madrid, zei hij: 'Muziek is belangrijker dan woorden. Woorden kunnen het lijden, de triestheid, heel het meevoelen niet uitdrukken. Muziek kent die dimensie wel. In plaats van een debat te hebben, heb ik in Barcelona voor duizenden mensen gespeeld: El Cant dels ocells. (Het gezang van de vogels, Catalaans kerstlied, Pau Casals

El Cant dels ocells (Pablo Casals, met Jordi Svall)

El Cant dels Ocells

Schoonheid zonder spiritualiteit is destructief. Bijvoorbeeld een SS-officier die geniet van een uitvoering van Mozart door joodse muzikanten. Als we het een van het ander scheiden: schoonheid van spiritualiteit creëren we een monster.

Spiritualiteit staat boven religie. Een christelijke kerk van de 12de eeuw, daar voel ik een spirituele kracht die mij beroert. Maar ik voel hetzelfde in Cordoba of in een synagoge in Toledo. De grote denkers, Raymond Lull bijvoorbeeld, dialogeerde met Maimonides, met arabische en joodse denkers omdat ze in die eeuw wisten dat de drie religies dezelfde god aanbaden. Stel u voor: in Cordoba, toen de Arabieren er kwamen in de 7de eeuw, was er enkel een romaanse tempel, gewijd aan de zon. Die tempel diende voor alle religieuze ceremonies: van de moslims, de joden en de christenen. In dezelfde ruimte!

Toen we de religieuze muziek van Tomas Luis de Victoria, Franciso Guerrero, Marin Marais op cd opnamen, kwamen we in een spirituele wereld terecht, zo ver van ons verwijderd, zo intens dat we ons achteraf leeg voelden. Die muziek is geschreven in een samenspel tussen religie en schoonheid, emotie en spiritualiteit, dat ze je totaal opheffen.

Muziek dient om onze capaciteit, om de religieuze dimensie waar te nemen, te verhogen. Dat hebben we vandaag de dag verloren. In de 15de eeuw, in welke kerk in Barcelona, Toledo, Sevilla, werd de beste componist van de tijd aangeworven om de beste liturgie te maken, het beste motet voor de Maagd. Dat gebeurde ook in de protestantse wereld, denken we maar aan Bach. Vandaag de dag is dat allemaal verloren gegaan.

[Ik heb] geen concreet beeld van God, eerder een evolutionerende god. Ik ben christelijk gedoopt maar ik vraag me dikwijls af waar God is in een wereld die zoveel lijdt. Er zijn geen antwoorden, tenzij mijn muziek. Muziek vraagt niet om uitleg, om antwoorden. Ik ontmoet die dimensie, God , als ik luister naar de vespers van Adalberto Berger, van Monteverdi, het Requiem van Mozart. Dan neemt de mens zijn hoogste dimensie aan. Dan voel ik dat God bij ons is.

Lees het volledige interview

Naar boven

Luminous night of the soul

Luminous Light

Long before music was sung by a choir,
Long before silver was shaped in the fire,
Long before poets inspired the heart,
You were the Spirit of all that is art.

You give the potter the feel of the clay;
You give the actor the right part to play;
You give the author a story to tell;
You are the prayer in the sound of a bell.

Praise to all lovers who feel your desire!
Praise to all music which soars to inspire!
Praise to the wonders of Thy artistry
Our Divine Spirit, all glory to Thee.

Luminous Night of the Soul
0 guiding night! 0 night more lovely than the dawn!
O night that has united the Lover with his beloved,
transforming the beloved in her Lover.

(Charles Anthony Silvestri & Sint Jan van het Kruis)

Lang voor muziek door een koor werd gezongen,
Lang voor zilver zijn vorm kreeg in vuur,
Lang voor dichters het hart bezielden,
Was U de Geest van al wat kunst is.

U gaf de pottenbakker het gevoelen voor klei;
U gaf de acteur de juiste rol te spelen:
U gaf de schrijver een verhaal te vertellen;
U bent het gebed in de slag van de klok.

Alle geliefden wezen geloofd die Uw verlangen voelen!
Alle muziek zij geprezen die inspirerend verheft!
De wonderen van Uw kunstenaarstalent wezen geprezen
Onze goddelijke Geest, alle glorie zij U.

Lichtheldere Nacht van de ziel
O gidsnacht! O nacht aantrekkelijker dan de dageraad!
O nacht die de Minnaar met zijn geliefde heeft versmolten,
en van de geliefde haar minnaar heeft gemaakt.

(Vertaling: Rudi Draye)

Charles Anthony Silverstrie schreef de verzen voor de Noorse componist Ola Gjelo, als een verlengstuk van diens Dark Night of the Soul (2013). Ola Gjelo zette ze op muziek en voegde een vers van Sint Jan van het kruis toe.

Luister naar een vertolking door het Vlaams Radiokoor.

Naar boven

 

Inhoud

Sigiswlald Kuijken

Bach ter ere van een vergissing?

Pelgrimeren op oneindig

Dan voel ik dat God bij ons is

Lichtheldere nacht van de ziel

Vraag stellen?

In het tweede deel van de conferentie beantwoordt de spreker de vragen van het publiek.

U kunt u vraag ook via deze website stellen. Zij wordt dan op de conferentie voorgelegd.

Stel de spreker een vraag.

Stel uw vraag

U kunt ook het formulier downloaden dat bij het begin van elke conferentie aan de deelnemers wordt overhandigd.

U kunt dan het formulier rustig invullen en het tijdens de pauze van de conferentie terugbezorgen aan de uitgang van de zaal.

Download het vraagformulier

Conferentietekst

Een syllabus bij de conferentie wordt verkocht tijdens de pauze op de conferentieavond. Ook op de volgende conferenties van het werkjaar kan u de tekst nog kopen, zolang de voorraad strekt.

U kunt de tekst van de conferentie ook online bestellen!

Bestel de syllabus

Volg ons op Facebook