Christen Forum Limburg

Maandag 27 maart 2017om 20.00 uur
Cultuurcentrum Hasselt

Vrede is een werkwoord

Wat vermag interreligieuze dialoog tegen gewelddadig extremisme?

Jan De Volder

prof. KU Leuven, Cusanus Leerstoel 'Religie, Conflict en Vrede'

Onze snel veranderende wereld lijkt ook in sneltempo gewelddadiger te worden. Europa wordt omringd door een ‘ring of fire’ van oorlogen, van Oekraïne over Syrië en Irak tot Libië. Ook de Europese landen worden steeds vaker opgeschrikt door terreurdaden, die vaak gelinkt zijn aan het internationale jihadisme. Veel tijdgenoten wijzen met de vinger naar alle religies, alsof die per definitie bron van geweld zijn.

Maar hoe is de band tussen religie en geweld? Hoe komt het dat jonge mensen zo snel kunnen radicaliseren, ook als ze daarvoor amper een religieuze levenswandel hadden? En wat vermogen religieuze leiders en gelovigen tegen het gewelddadig extremisme?

Jan De Volder, die als co-titularis van de Cusanusleerstoel aan de KU Leuven het vak ‘Religie, conflict en vrede’ doceert, neemt ons mee op een ‘tour d’horizon’ door de geopolitiek van de religies, in en rond Europa, maar ook in de periferie van de Europese grootsteden. Vanuit zijn engagement bij de Gemeenschap van Sant’Egidio reflecteert hij over de zachte kracht van de interreligieuze dialoog en stelt hij dat christenen meer dan ooit hun bijdrage aan de vrede te leveren hebben. Want vrede is een werkwoord.

Jan De Volder

Leuvense Cusanus-leerstoel
voor interreligieuze dialoog

De Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KU Leuven is een leerstoel rijker. De familie van witte pater Charles Deckers, die in 1994 in Algerije werd vermoord na zich daar dertig jaar ingezet te hebben voor toenadering tussen mensen van verschillende religieuze overtuigingen, financiert met haar Stichting Cusanus vijf jaar lang de Cusanus-leerstoel voor academisch onderzoek en onderwijs over geschiedenis en praktijk van de interreligieuze dialoog en voor maatschappelijk debat over de rol van religie in conflicten in een geglobaliseerde wereld.

Zowel de stichting van de familie Deckers als deze nieuwe leerstoel dragen de naam van de vijftiende-eeuwse Duitse Nicolas van Kues, die als eerste de Koran naar het Latijn vertaalde en enkele maanden na de val van Constantinopel in zijn De pace fidei pleitte voor verzoening tussen de godsdiensten. Je kunt De pace fidei zowel vertalen als Over de vrede van het geloof als Over de vrede door het geloof, merkte Yvan Deckers bij de lancering van de Cusanus-leerstoel terecht op.

De eerste cotitularissen van de Cusanus-leerstoel zijn prof. Mathijs Lamberigts en Jan De Volder. Lamberigts is kerkhistoricus en van vele markten thuis: hij bestudeerde zowel kerkvaders, middeleeuwse kerk- en theologiegeschiedenis als het Tweede Vaticaans concilie. Hij is bovendien decaan van de Leuvense theologiefaculteit. De Volder is romanist en kerkhistoricus, hij was jarenlang een vaste waarde op de Tertio-redactie en hij is vanuit Sant’Egidio nauw betrokken bij de interreligieuze dialoog wereldwijd.

Bron: Kerknet

Interreligieuze dialoog

Verschillen in levensbeschouwing of religie kunnen leiden tot spanningen. Vaak komen die voort uit een gebrek aan kennis. Via de interreligieuze dialoog leren christenen, anders- en niet-gelovigen elkaar beter kennen en waarderen. Bovendien komen ze zo tot een dieper begrip van hun eigen bronnen en van wat ons als mensen over alle grenzen heen met elkaar verbindt.

Bron: Kerknet

Op die zelfde webpagina vind je ook een link naar 6 filmpje over 6 thema’s van interreligieuze dialoog:

  • Hoe verstaan religies vrede?
  • Hoe werken aan vrede?
  • Geen vrede zonder vrijheid
  • Religie en geweld?
  • 2 broers en een erfenis
  • Franciscus, een man van vrede

Werken mee:

  • Jodendom: Albert Guigui, opperrabijn van Brussel
  • Islam: Mohamed Achaibi, ondervoorzitter Moslimexecutieve
  • Christendom: Hilde Kieboom, voorzitter Sant Egidio in de Lage Landen

Onze verschillen zijn een rijkdom, die de samenleving mooier maken.
Albert Guigui

Vrede is meer dan elkaar verdragen.
We moeten elkaar het beste toewensen en elkaar waarderen.

Albert Guigui en Mohamed Achaibi:

Alle godsdiensten bepleiten in de kern de liefde voor de naaste.
Mohamed Achaibi

God kunnen we niet scheiden van vrede en broederlijkheid.
Albert Guigui

In deze wereld gaat is het de kunst om de dialoog en de ontmoeting te bevorderen, om samen te leven met wie anders is en de aarde leefbaar te houden voor de volgende generaties. Elke mens kan een bijdrage kan leveren aan een vredevollere maatschappij.
Hilde Kieboom

Vaticanum II doorbraak in interreligieuze dialoog
Volharden in dialoog en solidariteit

In een editoriaal van Tertio nr. 825 van 2 december 2015 wijst Emmanuel van Lierde op het grote belang van het Tweede Vaticaans Concilie voor de interreligieuze dialoog.

Terecht mag [het Tweede Vaticaan Concilie] vijftig jaar later worden omschreven als een mijlpaal en een blijvend “kompas voor de kerk in de 21ste eeuw”, want waar zouden de katholieken nu – in tijden van terrorisme, klimaatopwarming, vluchtelingencrisis en economische malaise – staan zonder Concilie?

“Zonder Concilie stonden we schaakmat”, antwoordde Jozef De Kesel in 2012 in een paasinterview met Tertio. “Stel u voor dat er alleen het Concilie van Trente en Vaticanum I waren geweest, dan was er geen oecumene, geen interreligieuze dialoog en geen dialoog met de moderne cultuur.” De Canadese theoloog Gilles Routhier meent dat zonder Concilie de kerk vandaag sprakeloos, marginaal en folkloristisch zou zijn en zijn Duitse collega, Peter Hünermann, stelt dat katholieken dan fundamentalisten of traditionalisten – zoals de Lefebvristen – waren.

Het is dankzij en voortbouwend op het Concilie dat de kerk zich vandaag uitspreekt tegen alle terreur in naam van God en hamert op oecumene en interreligieuze dialoog in het belang van de wereldvrede; dat de kerk pleit voor de zorg voor de schepping en van zich laat horen in het kader van de VN-klimaattop in Parijs; dat de kerk ijvert voor een menswaardige economie en rechtvaardige politieke structuren. Het Tweede Vaticaans Concilie maakte de ommekeer mogelijk van een zelfgenoegzame naar een nederige en dienstbare kerk die desalniettemin – zoals paus Paulus VI het verwoordde bij de Verenigde Naties in New York op 4 oktober 1965 – als “expert in humaniteit drager is van een boodschap voor de hele wereld”. Ook de slottoespraken op het Concilie op 7 en 8 december 1965 en het conciliedocument Gaudium et spes getuigden van de grote sympathie voor alle mensen. “Voor de katholieke kerk is niemand vreemd, niemand uitgesloten, niemand veraf”, zei Paulus VI.

Volledig in die geest trok paus Franciscus naar Kenia, Oeganda en de Centraal-Afrikaanse Republiek om er als expert in humaniteit een vredesboodschap uit te dragen en in te gaan tegen alle etnische en religieuze intolerantie. Hij wou “de vreugden en de hoop, het verdriet en de angst” van Afrika delen en wees op de noodzaak te volharden in de twee speerpunten van het Concilie: dialoog en solidariteit.

De katholieke Kerk wijst niets af van wat er aan waars en heiligs is in deze [andere] godsdiensten. Met oprechte eerbied beschouwt zij die vormen van handelen en leven, die normen en leerstelsels, die wel in vele opzichten afwijken van hetgeen zijzelf gelooft en voorhoudt, maar toch niet zelden een straal weerkaatsen van de Waarheid, die alle mensen verlicht. Zijzelf echter verkondigt zonder ophouden en moet steeds blijven verkondigen de Christus, "de weg, de waarheid en het leven" (Joh. 14, 6), in wie de mensen de volheid vinden van het godsdienstig leven en in wie God alles met zich heeft verzoend.

Zij spoort daarom haar kinderen aan om met voorzichtigheid en liefde, door een dialoog en door samenwerking met de volgelingen van andere godsdiensten, en daarbij altijd het getuigenis gevend van christelijk geloof en leven, de geestelijke en morele goederen en ook de sociaal-culturele waarden, die deze godsdiensten bezitten, te erkennen, te bewaren en te bevorderen.

Vaticanum II, Nostra Aetate - Over de houding van de Kerk tegenover niet-christelijke godsdienste

Van monoloog naar dialoog

De website Thomas (Theologie, Onderwijs en Multimedia: Actieve Samenwerking) is in eerste instantie bedoeld voor godsdienstleraren en dus voor het onderwijs. Ze heeft een interessante pagina “Van monoloog naar dialoog, interreligieuze dialoog als weg naar harmonieuze samenleving”, met enkele “hermeneutische knooppunten”:

Spanning tussen recht op identiteit en openheid

De dialoog kenmerkt zich door een spanningsverhouding tussen recht op identiteit enerzijds en openheid voor andersheid anderzijds. Deze twee schijnbaar contrasterende instellingen onder spanning bij elkaar houden, vormt in zekere zin de grootste uitdaging voor het slagen van de dialoog.

"Op persoonlijk en psychologisch niveau wordt vaak gezegd dat interreligieuze dialoog enerzijds een houding van volledige openheid naar de ander veronderstelt en anderzijds een totale betrokkenheid bij de eigen traditie. (…) daar waar en houding van volledige betrokkenheid het gevaar loopt de alteriteit van de ander te verwaarlozen, is een volledige openheid dan weer in tegenspraak met de eigen religieuze identiteit en ontneemt het de mogelijkheid zelf ook maar iets zinnigs te zeggen. Een vruchtbare interreligieuze dialoog moet dan ook het midden houden tussen complete openheid en volledige betrokkenheid.
C.Cornille

Dialogue de sourd

De bedreigende confrontatie met andersheid en verschil

De confrontatie met andersheid en vreemdheid is shockerend en wordt vaak ervaren als bedreigend. Vaak ziet men als enige uitweg uit die bedreigende situatie het verminderen van het verschil, het reduceren van het andere tot hetzelfde. Deze reactie kan erg verschillende vormen aannemen. Men kan de ander gewoon proberen te negeren. Of het verschil bijvoorbeeld proberen weg te werken uit de publieke sfeer. De vraag is evenwel wat de weg is naar een harmonieuze samenleving? Volgens sommigen kan vrede en de afwezigheid van conflicten in een pluralistische samenleving enkel gegarandeerd worden vanuit het liberale beginsel van een neutrale publieke sfeer. Particuliere geloofsovertuigingen worden dan getolereerd in zoverre ze tot de privésfeer behoren. Anderen -en hier vinden we de pleiters van de interreligieuze dialoog terug- geloven net in de kracht van de diversiteit als bron voor een creatief omgaan met verschil en eventuele conflicten. Door de krachten te bundelen, door af en toe openlijk en in gesprek te botsen, kunnen nieuwe en verrijkende ervaringen opgedaan worden om de moeilijkheden van een multiculturele en multireligieuze samenleving het hoofd te bieden.

Het probleem van de conflictueuze waarheidsaanspraken

Hoe ga ik om met religieuze diversiteit? Hoe interpreteer ik het religieus pluralisme? Hoe denk ik over religieuze waarheid en de duidelijke conflictueuze waarheidsaanspraken tussen de verschillende godsdiensten? Zijn alle godsdiensten even waar en werkelijkheidsgetrouw? Of zijn alle religies onwaar, omdat het slechts menselijke interpretaties zijn? Bestaat er slechts één waarheid en één norm of zijn er meerdere wegen naar de waarheid?

Aansluitend bij de vraag naar de waarheid is er de problematiek van relativisme enerzijds en fundamentalisme anderzijds. Deze zijn als het ware twee zeer extreme vormen om met het gegeven van religieuze diversiteit en pluraliteit om te gaan (of net niet mee om te gaan). In zekere zin zijn zowel het relativisme als het fundamentalisme uitdrukkingen van hoe moeilijk het wel niet is om te leven met mensen die andere overtuigingen hebben. Dialoog vraagt aan de deelnemers het midden te houden in de spanning tussen relativisme en fundamentalisme.

Paus Franciscus in Jerusalem

"Echt pluralisme bevindt zich in het spanningsveld tussen relativisme en fundamentalisme. Het relativisme veegt alle opvattingen op een hoopje: "Het is allemaal eender." Het fundamentalisme beleeft de eigen overtuiging dan weer als de enige ware en ontkent de mogelijkheid van het standpunt van de ander. Beide uitersten zijn elkaars tegengestelde, maar ze hebben ook iets gemeenschappelijks. Er is in beide gevallen geen sprake van echte communicatie met de andere. In het 'echte pluralisme' leiden identiteit en openheid voor de andere tot een machtsvrije dialoog. De openheid voor de andere voorkomt dat de eigen bronnen dichtslibben of dat een traditie verstart. Het gesprek met de andere brengt ons terug tot onze wortels."
(P. Malfiet)

Naar een globale ethiek via interreligieuze dialoog?

Binnen het discours over de interreligieuze dialoog, gaan er steeds meer stemmen op om de interreligieuze ontmoetingen een ethische invulling te geven. Meerdere auteurs houden een pleidooi om uitgaande van de interreligieuze dialoog een verklaring te formuleren betreffende een soort globale ethiek: een ethische verklaring die door alle leiders en gelovigen van de verschillende godsdiensten kan onderschreven worden. Moeten alle mensen en religies proberen te streven naar één globale ethiek? Of moet het westen haar ethische normen opleggen? Of is wat juist en onjuist is louter afhankelijk van de cultuur waarin je leeft?

Religie een weg naar vrede of conflict?

De vele religieus georiënteerde of gekleurde conflicten in onze hedendaagse wereld (het conflict in het Midden-Oosten, Noord-Ierland, …) en specifiek denken we aan de gebeurtenissen rond 11 september, maken dat religie vandaag eerder geassocieerd wordt met onvrede dan met vrede, eerder met haat dan met liefde, eerder met geweld dan met pacifisme.

Ceci n'est pas une religion

Lees de volledige tekst

Franciscus van Assisi en de sultan

In 1213 doet Innocentius III een oproep tot een nieuwe kruistocht. Zijn encycliek Quia maior schrijft aan heel de kerk voor dat één keer in de maand een processie gehouden moet worden voor de bevrijding van het Heilig Land en dat elke dag mannen en vrouwen zich tijdens de mis nederig ter aarde moeten werpen terwijl de clerus uit psalm 78 zingt: “God, heidenen drongen uw erfdeel binnen”. Er dienen in de kerken ook offerblokken te worden geplaatst waarin men aalmoezen kan deponeren. Overeenkomstig de grootte van de gift zegt de paus, “in vertrouwen op Gods barmhartigheid en op gezag van de heilige apostelen Petrus en Paulus”, vergeving van zonden toe.

Franciscus van Assisi trekt meermaals mee met de kruisvaarders, maar ontwikkelt een eigen visie. Sporen daarvan zijn terug te vinden zijn leefregel van 1221.

De Heer zegt: “Zie, Ik zend jullie als schapen tussen de wolven.
Wees dus omzichtig als slangen en eenvoudig als duiven.”
De broeders die vertrekken, kunnen op twee manieren geestelijk onder hen leven.
De ene manier is dat zij geen twistgesprekken of woordenstrijd aangaan,
maar zij zullen om God ondergeschikt zijn aan ieder menselijk schepsel en belijden dat zij christenen zijn.

Respect

Franciscus en de sultan

Dat onderdeel van de regel is een vrucht van het bezoek dat Franciscus in 1219 bracht aan sultan al-Kamil in Damiate. Franciscus heeft eerst het kamp van de kruisvaarders aangedaan en weet vervolgens ook de Sultan te spreken te krijgen. Zij spreken met wederzijds respect over hun beider levensbeschouwingen. In Franciscus' geschriften zijn sporen terug te vinden van de bewondering en waardering die hij voor bepaalde gebruiken van de moslims had opgevat.

Franciscus en zijn broeders begrijpen missie van dat ogenblik af als onder de mensen verkeren om in dienstbaarheid hun leven, werk en voedsel te delen en hun zo vrede te brengen. Dat wordt een ontdekkingsreis waarin zij zich openstellen voor wat God hun te zeggen heeft in en door het leven van mensen.

De wijze waarop de broeders 'onder de moslims' verkeren verschilt niet wezenlijk van de wijze waarop ze in Europa onder de mensen verkeren. In beide gevallen gaan ze hun weg zonder bezit of wapens om vrede te brengen aan iedereen die zij ontmoeten

Franciscus heeft beseft dat God nederigheid is en verlangt dat de mens deze nederigheid navolgt door zich niet te gedragen alsof hij de wereld in pacht heeft. Hij koos ervoor zich open te stellen voor de waarheid als een geschenk, dat zich in het leven van elk mens kan manifesteren.

Vredeswens

Franciscus' gedachtegang is geïnspireerd door de ervaring dat God zich ook in het leven van de moslims manifesteert en aldaar bron is van veel goeds in hun leven. Deze ervaring vormt een waardevolle bijdrage aan het onderling gesprek tussen verschillende levensbeschouwingen. Ze kan de bron vormen van een dialoog van het leven tussen christenen en moslims, waarin zij uit eerbied voor de wijze waarop het God behaagt onder de mensen aanwezig te zijn, elkaar 'om God' onderdanig zijn en in vrede samenwerken aan een nieuwe wereld. Een wereld waarin de vredesgroet die Jezus aan zijn volgelingen heeft gegeven, beantwoord wordt door de islamitische vredeswens 'Salaam'.

Bron: website de bloeiende klaproos

Vredesgebed van Sint-Franciscus

Heer, maak me tot een werktuig voor uw vrede.
Waar haat is, laat me liefde zaaien.
Waar onrecht is, vergiffenis.
Waar twijfel, geloof.
Waar wanhoop, hoop.
Waar duisternis, licht.
Waar droefheid, vreugde.
O goddelijke Meester,
geef me dat ik eerder verlang te troosten dan getroost te worden;
te verstaan dan te worden verstaan;
te beminnen dan te worden bemind.
Want het is door te geven dat we krijgen,
door het vergeven dat we vergiffenis ontvangen
en door het streven dat we tot eeuwig leven worden geboren