Christen Forum Limburg

De samenleving op de sofa

Weerwerk aan de dreigende verbrokkeling

Dirk De Wachter

Psychiater-psychoterapeut en diensthoofd systeem- en gezinstherapie aan het Psychiatrisch Centrum van de KULeuven, campus Kortenberg

Presentatie

De presentatie die Dirk De Waclhter gebruikte bij zijn conferentie kunt u hier downloaden (PDF)

Download de presentatie

Dirk De Wachter

Achter het masker van succesvolle mensen tref je eenzaamheid en angst om alleen te zijn. Als psychiater ziet Dirk De wachter dagelijks mensen met psychische problemen; slachtoffers van een ‘samenleving op drift’. De Wachter vertrekt vanuit de paradox dat onze maatschappij leeft in de illusie van maakbaar geluk enerzijds, en van toenemende 'psychiatrisering' anderzijds. Dit laatste uit zich in uitbreiding van diagnoses, explosief gebruik van psychofarmaca en hoge zelfmoordcijfers.

Hij probeert deze symptomen in verband te brengen met de maatschappelijke evolutie in de Westerse wereld: verbrokkeling van het sociale weefsel, vervlakking, hechtingsproblemen, gebrek aan woorden, existentiële onmacht en nood aan stilte.

Er is echter wel hoop: “In alles is er een barst. Zo kan het licht binnen.” Dirk De Wachter geeft tevens een aanzet voor een tegenstroom. De oplossing zal moeten komen van vele kleine initiatieven en van hechting, engagement, solidariteit, verantwoordelijkheid en gemeenschapszin.

Borderline: iedereen van slag

Borderline Times - Het einde van de normaliteit (uitg. Lannoo Campus)

Borderline is een persoonlijkheidsstoornis die gekenmerkt is door veelvuldige instabiliteit: abrupte veranderingen, angst, depressieve gevoelens, verwarring. In zijn boek Borderline Times beschrijft Dirk De Wachter de klassieke kenmerken van bordeline, en hij komt tot de conclusie dat de kenmerken op ieder van ons betrekking kunnen hebben. Het einde van de normaliteit.

De diepere oorzaak van die ontreddering is “de dominante ideologie tot op vandaag, (..) het liberalisme [is], een politiek-maatschappelijke stroming die haar oorsprong kent in de verlichting van de 18de eeuw en die in de 19de eeuw in Europa en Noord-Amerika doorbrak als dominante stroming toen het de burger wilde emanciperen ten koste van het ancien régime. De vrijheid van het individu weerspiegelde zich onder meer in het streven naar een vrije markt. waarin de overheid zich terughoudend diende op te stellen.”

Het (neo)liberalisme heeft van ons postmodernisten gemaakt, “een stroming met als meest in het oog springende kenmerk het in twijfel trekken van lang gekoesterde begrippen als waarheid en – romatische authenticiteit”. Lyotard definieerde postmodernisme als het einde van God.

“En daar zitten wij dan. In een geïndividualiseerde, neoliberale, postmoderne maatschappij. Ieder van ons op zijn geïndividualiseerde, neoliberale, postmoderne eilandje. Mens naast mens naast mens naast mens. Met z’n allen bedolven onder het puin van de postmoderne, neoliberale individualistische explosie. Verkenners worden vooruit gestuurd. Hoe staat het met onze wereld? Welke aanblik biedt ze?

Eenzaamheid is ons grootste probleem geworden… Banden vinden wij beperkend, zij staan onze zelfontplooiing inde weg. “Met het losslaan van zoveel verbindingen haalt de moderne mens zich echter ook het probleem van de verschrompelde hechting op de hals, en wat zal hem dat op den duur opleveren?”

“Hechting wordt wellicht het cruciale thema voor de volgende generatie.” De Wachter wijdt er in zijn boek ook een oofdstuk aan: De herovering van de vrijheid door hechting en inspanning.

In een gesprek met de website Erbij.be somt De Wachter de symptomen op van onze ontreddering.

Leger losers

Achter het masker van succesvolle mensen tref je eenzaamheid en de angst om alleen te zijn, relationele instabiliteit, impulsiviteit, gevoelens van leegte en zinloosheid. Individualisering en individuele vrijheid beschouwen we echter als ons hoogste goed. Er is immers enerzijds het streven naar individualiteit, de vanzelfsprekendheid van een individueel te bepalen levenslot, en anderzijds de blijvende hunkering naar geborgenheid. Die vrijheid resulteert in eenzaamheid. We leven in een tijdperk dat als verplicht levenscrescendo aan elk individu meegeeft ‘zichzelf te ontplooien’ en ‘zichzelf te realiseren’. Dat beschouwen we als een verworvenheid, maar we betalen ook de prijs van de ‘alleen-heid’. Wanneer die opdracht tot ‘zelfrealisatie’ minder goed lukt, wordt de confrontatie met de eenzaamheid groot. Je had immers alle kansen, en als het niet gelukt is, is dat alleen je eigen schuld. Jij alleen bent verantwoordelijk voor je eigen falen. Zo creëer je een leger losers.

Shoppers for love

In onze hele maatschappij is eenzaamheid een gigantisch en groeiend probleem, onder meer als gevolg van het wegvallen van sociale netwerken. En van de toenemende relationele instabiliteit. Uiteraard moeten mensen die elkaar niet graag meer zien, niet tot elkaar veroordeeld blijven. Maar we zijn consumenten geworden in de liefde. Voldoet een relatie niet meer op alle vlakken, dan gaan we op zoek naar een andere partner. We verdragen niet langer de verveling die eigen is aan het leven en aan elke relatie.

Velcro-ouders

Klasse publiceert brieven van ouders met als titel: ‘Wat als mijn kind zijn hobby nu al beu is?’ Misschien is de vraag hier op zijn plaats wie in dit verhaal de grootste angst heeft om uit de boot te vallen, de kinderen of de opvoeders. Geluk kan uw kinderen schaden, schrijft De Standaard en omschrijft onze jongeren als de applausgeneratie. Het gaat over de ‘fopspeenrelatie’ die ouders met hun kinderen hebben, hoe kinderen opgroeien in een ‘fluwelen koninkrijk’ en speelbal worden van de verwennerij door velcro-ouders. Onze verbrokkelde samenleving toont kinderen die hechting kwijtspelen omdat ze speelbal zijn van gescheiden ouders en nieuwe partners. Als je niet meekrijgt wat hechting is, wordt het moeilijk om te herstellen. Als onze scholier vijf dagen op bosklassen gaat, willen we elke avond online-verslaggeving. Als onze tiener twee dagen gaat fietsen, verwachten we minstens één sms-je per stopplaats. Gaat ie in het buitenland studeren? Skypen is een must om de afstand in ruimte en tijd draaglijk te maken. Het lijkt wel of we met zijn allen zijn blijven steken in een kinderlijke verlatingsangst. Vanuit een gebrek aan basic trust?

Leegtevullers

‘L ‘enfer, c’est les autres’, zei Sartre. Maar zou in deze tijd ‘L’enfer, c’est le manque des autres’ niet even waar kunnen zijn? Een meerderheid van alle Britten mist nog liever zijn toilet dan facebook. Gelukkig zij die kunnen consumeren, want zij voelen niet dat zij eenzaam zijn. Gelukkig zij die zich drie keer per jaar een exotische vakantie kunnen veroorloven, want zij merken niet dat ze daarmee hun eigen leegte verbergen. Gelukkig zij met een massa vrienden op facebook, want zo kan iedereen zien hoe geliefd ze wel zijn. Het credo ‘Ik denk na, dus ik ben’ heeft plaats moeten ruimen voor ‘Ik deel, dus ik ben... online’. Het gaat om illusoir opvullen van leegte, het pareren van je eigen eenzaamheid. Ach, het aantal facebookvrienden is betekenisloos. Het zegt hoogstens iets over iemands verzamelwoede, behoefte aan publiek, zijn populariteit of generositeit en enthousiasme voor het medium an sich.

Pillenslikkers

We leven in een maatschappij waarin niet toevallig het aantal mensen met een psychiatrische diagnose hallucinante proporties aanneemt. Eén op vier Belgen krijgt ooit te maken met een depressie. We slikken meer antidepressiva, slaap-en kalmeermiddelen en andere psychofarmaca dan ooit. Misschien moeten we ons afvragen wat er aan de hand is met een samenleving die zo’n explosie aan psychische problemen kent? Gewone levensverschijnselen worden steeds vaker gepsychiatriseerd. Paul Verhaeghe is net als ik een notoire tegenstander van het vandaag heersende geloof, als zouden alle psychische problemen - ADHD, depressie, burnout, persoonlijkheidsstoornissen - hersenziektes zijn, of gevolgen van erfelijke afwijkingen en met medicijnen te bestrijden zijn. Tekenend: wie langer dan zes maanden rouwt, komt tegenwoordig in aanmerking voor behandeling.

De tirannie van geluk

Onze maatschappij kent wat ik ‘de tirannie van het geluk’ noem. Alles moet altijd fantastisch zijn, zomaar goed is niet goed genoeg. En we lijken er niet meer tegen bestand als dat niet zo is. We moeten onze kinderen leren dat af en toe een beetje ongelukkig zijn bij het leven hoort. En dat je daarvoor niet naar de psychiater hoeft.

Licht in de duisternis

There is a crack in everything, that’s how the light gets in. Er is hoop. Literatuur en kunst kunnen ons hierbij helpen. Ik beroep me sterk op de visie van de filosoof Levinas. Het gaat om het opnemen van de verantwoordelijkheid voor de ander. Concreet resulteert dat in burgerzin. De oplossing zal moeten komen van die vele kleine initiatieven en van hechting, engagement, solidariteit en gemeenschapszin. We moeten proberen om weerwerk te bieden aan de dreigende verbrokkeling, impulsiviteit en zinloosheid.

Naar boven

Leren een beetje ongelukkig zijn

Naar aanleiding van de verschijning van zijn boek Borderline werd Dirk De Wachter geïnterviewd door Campukrant (KULeuven).
Daarin zegt hij onder meer:

Tirannie van geluk

Volgens mij gaat [borderline] om een symptoom van een maatschappij waarin de ratrace regeert en waarin vrijheid, genot, succes en kicks het hoogst na te streven goed zijn. Een maatschappij ook, waarin niet toevallig het aantal mensen met een psychiatrische diagnose hallucinante proporties aanneemt. “Eén op de vier Belgen krijgt ooit te maken met een depressie. We slikken meer antidepressiva, slaap- en kalmeermiddelen en andere psychofarmaca dan ooit. Misschien moeten we ons afvragen wat er aan de hand is met een samenleving die zo’n explosie aan psychische problemen kent? Gewone levensverschijnselen worden steeds vaker gepsychiatriseerd. Tekenend: wie langer dan zes maanden rouwt, komt tegenwoordig in aanmerking voor behandeling. Onze maatschappij kent wat ik de tirannie van het geluk noem. Alles moet altijd fantastisch zijn, zomaar goed is niet genoeg. En we lijken er niet meer tegen bestand als dat niet zo is. We moeten onze kinderen leren dat af en toe een beetje ongelukkig zijn bij het leven hoort. En dat je daarvoor niet naar de psychiater hoeft.”

Optimisme

Toch wil [Dirk De Wachter] de lezer niet in volledige wanhoop achterlaten. “Als psychiater heb je de morele plicht om optimistisch te zijn, om Popper even te parafraseren. Op het einde van mijn boek ga ik dan ook in op la petite bonté van mijn favoriete filosoof Levinas. Licht in de duisternis zal moeten komen van die vele kleine initiatieven en van hechting, engagement, solidariteit en gemeenschapszin. We moeten proberen om weerwerk te bieden aan de dreigende verbrokkeling, impulsiviteit en zinloosheid. There is a crack in everything, that’s how the light gets in.”

Lees het volledige interview

Naar boven

De deur van de kerk achter ons dicht

Nog naar aanleiding van zijn boek werd Dirk De Wachter op de Nederlandse zender VPRO geïnterviewd door Wim Brands:

Waar onze identiteit ons twee generaties heel erg gegeven was door onze afkomst, waar wij geboren werden in een dorp en van onze ouders een stuk afkomst meekregen, is onze identiteit nu een eigen verdienste geworden. Wij maken ons leven. En dat lijkt heel vrij en fantastisch te zijn, maar we verliezen ons in keuzes, en we weten het niet meer.

We lopen verloren sinds we de deuren van de kerk voorgoed achter ons lieten dichtvallen. Wanhopig op zoek naar de zin van het leven, proberen we de leegte op te vullen met carrière maken, wellnessweekends en verre reizen.

Beluister het interview

Naar boven

Borderline liefde?

Liefde - Een onmogelijk verlangen? (uitg. Lannoo Campus

Zopas verscheen een nieuw boek van Dirk De Wachter: Liefde, een onmogelijk verlangen.

Hij trekt daarin de lijn van Borderline Times door: de liefde wordt in haar voortbestaan bedreigd door het hedendaagse consumentisme en de kwalijke illusie dat alles maakbaar is. Het boek is een pleidooi om gewoon te doen. Want alleen dan, als we niks forceren, kan de liefde in volle glorie verschijnen.

In een interview in het kerstnummer van Tertio (nr. 776, 24 december 2014) wordt De Wachter precies die vraag naar het verband gesteld:

"Uw naam blijft onlosmakelijk verbonden met Borderline Times. Welk principe uit die bestseller geldt eveneens in ons amoureuze leven?"

"Splitting is zo'n fenomeen. Met dat psychologische beschermingsmechanisme splitsen medemensen de schijnbaar verwarrende wereld op, in een poging houvast te vinden. Als fenomenoloog constateer ik hoe sommigen de dagelijkse, emotionele, platonische of seksuele aspecten van intieme verhoudingen op gelijksaardige wijze opdelen. Duurzame liefde blijkt evenwel onmogelijk met een dergelijke verbrokkeling. Het is precies zaak alle dimensies samen te houden en het onvolmaakte daarin een plaats te geven.

 

Lees het interview in Tertio (deel 1)

Lees het interview in Tertio (deel 2)

 

Overzicht

Borderline Times

Een beetje ongelukkig zijn

Deur van de kerk achter ons dicht

Troost

Borderline liefde?

Presentatie

De presentatie die Dirk De Waclhter gebruikte bij zijn conferentie kunt u hier downloaden (PDF)

Download de presentatie