Christen Forum Limburg

maandag 20 januari 2014

Waarmee moet het geloof echt bezig zijn?

Rik Torfs

Rector KULeuven

"Als de Kerk niet naar buiten treedt om te evangeliseren, gaat zij naar zichzelf verwijzen en dan wordt ze ziek. Dan gaat zij onbewust geloven dat zij haar eigen licht is; zij houdt op het mysterium lunae (het mysterie van de maan) te zijn (die niet uit zichzelf schijnt maar het licht van de zon weerspiegelt). Zij bezwijkt dan aan de ergste kwaal die haar kan overkomen, die van “geestelijke wereldlijkheid”. Dan leeft zij enkel nog maar om haar eigen kring te verheerlijken."

Aan het woord is paus Franciscus. Voor die nederiger en bescheiden paus heeft Rik Torfs al meermaals sympathie betuigd: "De paus moet wie gelooft, of half, of niet, ruimte laten. Daarin excelleert het katholicisme. Soms toch."

Aan Rik Torfs, man van de scherpe analyses en van het rake, vaak ironische en relativerende woord, vroegen wij om tegen deze hoopvolle achtergrond van herbronning te spreken over waar het dan wel om gaat.

Rik Torfs

Rik Torfs

Rik Torfs (º 1956) droomde in zijn jeugd van een carrière als schrijver. Maar hij ging toch maar rechten en notariaat studeren aan de KULeuven. Daarna specialiseerde hij zich in kerkelijk recht, en behaalde in 1987 een doctoraat. Bijna meteen daarna werd hij professor. In 1996 werd hij gewoon hoogleraar.

Als autoriteit in kerkelijk recht bestudeert hij de kerkelijke organisatie, de spirituele aspecten ervan én de verhouding kerk-staat. Over dat onderwerp schrijft hij onder meer het boek ‘Mensen en rechten in de Kerk’ (2003). Daarnaast schreef hij meer dan 300 wetenschappelijke publicaties.

Rik Torfs was ook actief als gastprofessor in verschillende buitenlandse universiteiten (Straatsburg, Nijmegen, Stellenbosch) en als lid van talloze commissies in zijn vakgebied. Hij organiseerde ook internationale conferenties en studiedagen in meer dan 40 landen.

Rik Torfs is ook een bekend mediafiguur geworden, door zijn optreden in allerlei tv-programma’s. Maar ook daar bracht hij diepgang door gesprekken met bekende figuren in de reeks Nooitgedacht die hij met Woestijnvis voor Canvas maakte.

Een tijdlang was hij CD&V-senator. Zijn politieke ideeën zette hij uiteen in zijn boek Wie zal er dan de wereld redden (Van Halewyck 2009), bekroond met de Liberales-prijs. Hij gaf zijn politieke carrière in 2013 op om een nieuwe gooi te doen naar het rectorschap van de KULeuven. Op 1 augustus 2013 nam hij zijn ambt op.

Uitgebreid cv van Rik Torfs

Publicaties van Rik Torfs

Naar boven

Citaat

"Ik ben nog altijd geïnspireerd door de paradox in Christus. Hij bracht geen softe boodschap. Bemin je vijanden betekent niet dat je geen vijanden mag hebben. De keuze voor de armen betekent niet dat de armen altijd goed zijn. Hij daagt de mensen uit in domme vooroordelen. Misschien is God inderdaad nooit dichter gekomen bij de mensen dan in de figuur van Christus."

"Als de Kerk erin slaagt om de vragen van de mensen van vandaag over hun identiteit ter harte te nemen en niet blijft inzoomen op aids en seksualiteit, is er wél een mogelijkheid om weer aan te knopen met de westerse cultuur."

Naar boven

Rik Torfs over katholieke identiteit

Rond het midden van de zeventiende eeuw begonnen een aantal nieuwe tendensen in onze beschavingsgeschiedenis dominant te worden die samen leidden tot een nieuw tijdgevoel dat wordt aangeduid met moderniteit. In de moderniteit staat de mens centraal. De ongekende dynamiek van de moderniteit berust op het enorme vertrouwen in de rationele natuur van de mens.

In de confrontatie met de moderniteit was de Kerk van in den beginne in het defensief gedrongen. Zij is met dit nieuwe wereldbeeld nooit ten volle in het reine gekomen. Voor haar overleven in de ‘verlichte wereld’ is een modus vivendi nochtans essentieel. Het Tweede Vaticaans Concilie was óók een poging om het gesprek met de moderniteit aan te gaan.

Nauw daarmee verbonden is de vraag naar het karakter en het gehalte van de waarheid die de Kerk claimt te moeten bewaren en doorgeven. Voor velen lijkt een van haar kernopdrachten te bestaan in het zuiver houden van de – onveranderlijke – leer.

Al in de negentiende eeuw kwam de zalige kardinaal Newman bij de studie van de vroege Kerk al tot de conclusie dat waarheid niet per se absoluut is in die zin dat zij definitief en onveranderlijk is uitgesproken. Een star en onveranderlijk geloof dat louter in onbespreekbare begrippen is uitgedrukt stemt niet met de historische werkelijkheid overeen. Het ene concilie wijzigde het andere, “alsof de Kerk naar de volle waarheid toegroeit door opeenvolgende en tegengestelde verklaringen die elkaar wederzijds verbeteren, aanvullen en compenseren.” De Openbaring is voor Newman “op de eerste plaats Gods zelfmededeling in zijn Zoon aan de mensen als een leven in en met Hem.” Newman gaf met andere woorden een plaats aan het subjectieve, persoonlijke en het existentiële in de beleving en aanvaarding van de waarheid.

In een reeks colleges die Rik Torfs gaf over de Kerk (Geloof, hoop liefde en macht door de eeuwen heen) ontwikkelt hij die lijn verder in een sectie over katholieke identiteit. Het individu krijgt daarin een centrale plaats.

Centraal in de katholieke identiteit staat nu de individuele keuze van mensen.

De emancipatie van het individu is een gegeven dat we niet kunnen terugschroeven. Er wordt wel eens gezegd dat we leven in een tijd waarin individualisme primeert: ieder voor zich.

Maar we moeten een onderscheid maken tussen individualisme en egoïsme. Het individualisme is iets goeds. Mensen die individueel denken, dat is het beste wat ons kan overkomen. Dan gaan we niet in het kielzog van allerlei rattenvangers van Hamelen de meest foute dingen doen.

Het individualisme is bevrijdend voor de mens. Zelf nadenken is altijd goed. Jezus Christus stimuleerde die gedachte ook. Een vraag beantwoordde hij met een wedervraag. En een vraag doet meer nadenken dan een antwoord.

Individualisme is een verworvenheid en leidt niet per se tot egoïsme. Integendeel. Wanneer je mensen bijvoorbeeld op een individuele manier kan laten kiezen voor solidariteit, dan is die solidariteit beter gegarandeerd dan wanneer ze door de strot wordt geduwd.

De grote vraag voor de Kerk vandaag is hoe ze omgaat met het geëmancipeerde individu van het Westen. In Rome zit men wel eens met de handen in het haar wanneer het gaat over de katholieken van het Westen, vooral die van benoorden de Alpen. Daar moet het wel heel erg zijn…

De Kerk is heel goed in het lenigen van noden (ziekenzorg, armenzorg, onderwijs), maar het wordt moeilijker wanneer ze te maken krijgt met het geëmancipeerde individu dat ook zelfstandig wil nadenken. De Kerk heeft het moeilijk met mensen die haar niet “nodig” hebben.

Het individu kiest ook. Soms tegen het instituut Kerk, af en toe vanuit christelijke overwegingen, De Kerk is dan niet de gids, maar het negatieve beeld van hoe het zou moeten zijn, en waar christenen zich kunnen tegen afzetten, vanuit hun christelijke overtuiging.

Het individu is geen meeloper meer, maar iemand die initiatieven neemt vanuit een christelijke inspiratie. Dat was ook zo in het leven van mensen als pater Damiaan. Hij ging soms inde clinch met zijn oversten, niet omdat zij katholiek waren, maar omdat hij het was! Vanuit zijn katholieke inspriratie kon hij soms niet anders.

Naar boven

De Kerk

De Kerk - geloof, hoop liefde en macht door de eeuwen heen

Geloof, hoop, liefde en macht door de eeuwen heen

Einde 2009 gaf Rik Torfs in de Academiezaal in Sint-Truiden drie hoorcolleges van telkens twee uur over de Kerk en haar betekenis voor de mens en de maatschappij vanuit een historisch en ethisch perspectief.

Hij sprak over de geschiedenis van de katholieke Kerk (o.m. waar de Kerk vandaan komt, haar bloei en verval) over thema’s als Kerk en waarheid en katholieke identiteit. Hij behandelde ook actuele thema’s als de mensenrechten en de positie van de vrouw. Ook de Kerk in de Lage Landen wordt uitvoerig behandeld.

Uitgeverij Lannoo gaf de hoorcolleges uit op audio-cd in de reeks Hoor ze spreken

Meer informatie

Naar boven

Rik Torfs roert zich in het maatschappelijk debat

Van Rik Torfs is geweten dat hij het debat niet uit de weg gaat. Uit interviews en publicaties blijkt een scherpe geest die tegen de haren durft strijken, maar zelden lichtzinnige uitspraken doet. Een sterk dosis humor weerhoudt hem van dogmatische uitspraken…

Over Pasen en de verrijzenis

Rik Torfs

Bestaan er sluitende wetenschappelijke argumenten tegen de verrijzenis? Neen, maar argumenten vóór zijn er evenmin. Er is alleen de zekerheid van de vraag. Zekerheid is niet alleen in exacte wetenschappen te vinden. Ook een vraag kan die bieden, zolang we helder kunnen uitleggen hoe en waarom ze voor altijd een vraag zal blijven. Daarom houdt de godsvraag stand tegenover de kritiek dat de onmogelijkheid om God te ervaren erop wijst dat hij niet bestaat. Want alles wat met God te maken heeft, is voor de mens per definitie onbereikbaar.

Zelf moet ik bekennen dat de vraag mij nog altijd bezighoudt. Paulus schreef: 'Als Christus niet is verrezen, is onze prediking een verzinsel en uw geloof zonder grond.' Vele theologen nemen die woorden vandaag niet graag voor hun rekening. Geloof moet hier en nu gebeuren, klinkt het. Niet te veel mikken op later. Nochtans, als ik mijn hart volg, geef ik Paulus gelijk. Je kunt Pasen dermate vanzelfsprekend en binnenswerelds interpreteren, gericht op heil en geluk op aarde, dat een mens van goede wil het recht verliest om ongelovig te zijn. Dat is niet fair. Dus ja, Paulus heeft gelijk, zonder verrijzenis is het geloof leeg.

Misschien verrijzen we niet. Maar doen we het wel, wat ik hoop, dan helemaal anders dan we denken.

Uit Pasen of de bevlezing der lichamen in De Standaard

Lees de volledige column

Over het weigeren van sacramenten

De Duitse bisschoppenconferentie vaardigde een decreet uit waarbij aan de sacramenten worden geweigerd aan gelovigen die weigeren de kerkbelastiing te betalen. Rik Torfs hoorde er een middeleeuws geluid in.

De Duitse bisschoppenconferentie dreigt. Uw geld of uw sacramenten. Daardoor ontstaat de indruk dat sacramenten koopwaar zijn, iets wat kwalijke herinneringen oproept aan de middeleeuwse aflatenhandel. De gedachte dat iemand onvoldoende geld heeft om sacramenten te betalen, maakt misselijk. Waar is in godsnaam de christelijke barmhartigheid gebleven? In dat dreigen zit tegelijk iets tragisch. Mensen die zich in de kerk thuis voelen, zullen, als hun financiële toestand het enigszins toelaat, met plezier betalen. Als kerkleiders dreigen, tonen ze een gebrek aan vertrouwen in het eigen ‘product'.

Uit Als de bisschop de verdoemenis preekt in De Standaard

Lees de volledige column

Over euthanasie

Ik juich toe dat de discussie over euthanasie plaatsvindt. Nooit mogen we denken dat alle juridische vragen over euthanasie 'definitief' bij wet zijn geregeld. Als een definitieve staatshervorming een illusie is, dan zeker een eeuwigdurende wet over euthanasie.

Het is belangrijk om euthanasie heel duidelijk te situeren in de context van het levenseinde. We sterven later en trager dan vroeger. Sommigen willen, in deze historisch ongeziene situatie, dat de dood wat vroeger komt. Anderen verkiezen te vechten tot de laatste snik, op en over de rand van wat redelijk lijkt. Laten we niemand veroordelen. Wie verkiest om wat vroeger te sterven is daarom nog geen aanhanger van de 'cultuur van de dood'. En wie wil blijven vechten, mag nooit worden verweten dat hij de samenleving tot last is en de prijs van de gezondheidszorg onterecht de hoogte injaagt. Ieder mens is anders. We hebben niet de plicht te sterven zoals onze buurman. Het einde ontloopt niemand. Maar we sterven alleen. In de dood is iedereen ongelijk.

Uit Euthanasie is geen spel van leven en dood in De Standaard

Lees de volledige column

Over de onvolmaakte Kerk

Het Christendom laat ook een spanning zien tussen het systeem en het verhaal. Dat is altijd zo geweest. Ik zit er ook niet zo mee. Op een bepaalde manier zijn de verhalen over pausen die ontsporen, de Inquisitie, helend. Dat zijn contrastervaringen namelijk meestal. Maar veel mensen verwachten van de kerk een te grote zuiverheid. De redenering is ‘jullie zijn niet christelijk genoeg, dus kan ik zelf ook geen christen meer zijn’. Dat is vreemd. Natuurlijk lijdt de kerk aan menselijke fouten, maar daarom hoef je je er toch niet vanaf te keren. Christelijke deugden als barmhartigheid en vergiffenis zijn op de kerk blijkbaar niet van toepassing. Ik vind dat velen geloof, religie en kerk veel te zwaar nemen. Geloof is als het leven zelf, met ups en downs, met twijfel, zwakte en imperfectie, anders kan geloof niet bestaan.

Uit Het christendom brengt ons dichter bij de essentie van echte vooruitgang, een thema-interview in het Nederlandse tijdschrift KSOG.

Over het vermoeden van onzin bij kerkelijke uitspraken over seksualiteit

Het Vaticaan reageert afkeurend op de toekenning van de Nobelprijs geneeskunde aan de vader van in-vitrofertilisatie. Voor Rik Torfs het bewijs dat seks en Rome geen vanzelfsprekend huwelijk is.

Om te beginnen negeert het kerkelijke instituut de complexiteit van het leven. Menselijke verlangens zaten altijd al ingewikkeld in elkaar. Maar leven en dood waren tot enkele decennia geleden eenvoudiger. Zonder geslachtsgemeenschap geen kinderen, met geslachtsgemeenschap een grote kans op kinderen. De dood trad in na ziekte of zelfs zonder ziekte, maar van lange schemerzones met aftakelend bewustzijn was nauwelijks sprake. Wetenschappelijke vooruitgang veranderde dat. De kerk probeerde die nieuwe complexiteit te negeren door naar de natuur te verwijzen, naar de natuurlijke band tussen seks en vruchtbaarheid. Stoorzenders zoals in-vitrofertilisatie of voorbehoedsmiddelen passen daar niet bij. Het menselijke verlangen moet zich maar plooien naar de natuur. Wil iemand kinderen, en werkt de natuur niet mee? Dan is er adoptie. Want sommige mensen hebben kinderen en willen er eigenlijk geen. Andere willen kinderen en hebben er geen. Adoptie slaat de brug.

Maar is het wel zo eenvoudig? Moet het menselijke verlangen zich aanpassen aan de natuur als er andere mogelijkheden zijn? Wie daarop ja zegt, verwerpt in-vitrofertilisatie, en verliest daardoor de kans om genuanceerd over reële vragen zoals het lot van embryo's en de vermarkting van de menselijke reproductie mee te spreken. Wie de complexiteit van het menselijke verlangen miskent, verliest het recht om er in detail over te discussiëren

Uit Kerk houdt vast aan het comfort van het verbod in De Standaard

Lees de volledige column

Over de katholieke traditie en het denken

In de aanloop naar de verkiezing van een nieuwe rector voor de KULeuven publiceerde Rik Torfs op zijn website een reflectie over de levensbeschouwelijke identiteit van de universiteit.

Te vaak wordt katholicisme gereduceerd tot een dogmatische benadering van de werkelijkheid die aan de wereld van de wetenschap en het denken nauwelijks ruimte laat. De geschiedenis spreekt dat vooroordeel krachtig tegen. Denkers zoals Thomas van Aquino en Erasmus, Montaigne en Pascal, Teilhard de Chardin en Schillebeeckx, verenigden in hun denkwijze de katholieke traditie en het vermogen om geen enkele vraag uit de weg te gaan. Onze universiteit moet deze traditie verder zetten door op kritische wijze de levensbeschouwelijke discussie aan te gaan, wat de gedachte vooronderstelt dat ze belangrijk is. Onze traditie vraagt met andere woorden dat wij een gereduceerde scientistische benadering van de wetenschappen, waar individuen werkzaam aan de universiteit uiteraard vrij kunnen voor kiezen, als instelling altijd weten te overstijgen. Daarin schuilt de katholieke traditie in verband met de universiteit. Vandaag betekent de levensbeschouwelijke discussie overigens dat we ook aandacht besteden aan de oecumenische dialoog en aan de plek van andere godsdiensten aan de universiteit en in de moderne samenleving. Vaak zijn zij hefbomen bij een creatief diversiteitsbeleid. Tenslotte besteden we nadrukkelijk aandacht aan de twijfel. Die staat niet buiten de katholieke traditie, maar maakt er onlosmakelijk deel van uit. In die zin is het recht op dwaling waarover rector De Somer het had toen hij Paus Johannes-Paulus II bij diens bezoek aan Leuven in 1985 verwelkomde, een integraal bestanddeel en een mooie uiting van de katholieke traditie op haar best.

Lees de volledige visietekst

Over een andere paus

Een nieuwe paus moet ruimte laten aan wie gelooft, half of niet. Wie zijn wij om God in zijn vrije tijd te controleren? De katholieke traditie en eeuwenoude rituelen maken verandering acceptabel.

Ik kan me moeilijk aan conservatisme warmen. Vaak is het niets anders dan heimwee naar een verleden dat nooit heeft bestaan. Als een wezenskenmerk van het katholicisme mag het geenszins worden beschouwd.

De Franse orthodoxe theoloog Olivier Clement (1921-2009) plaatst de katholieke kerk tussen het protestantisme en de orthodoxie in. Het protestantisme laat zich wel eens door de tijdsgeest en de lokale omstandigheden over meesteren, waardoor het met de geschiedenis samenvalt en erin verdwijnt. De orthodoxie blijft in het verleden steken, en zo mist ze haar afspraak met de geschiedenis. Het katholicisme zit er tussenin. Door de stabiele figuur van de paus wordt verandering mogelyk zonder dat de traditie wordt verloochend.

Traditie verschilt fundamenteel van conservatisme. Traditie is bijvoorbeeld: een paus in mooie gewaden die erin slaagt in de lijn van zijn vereerde voorgangers het tegendeel te zeggen. De conservatief daarentegen hoopt dat alles altijd hetzelfde blijft, semper idem, zoals de wapenspreuk van de vermaarde kardinaal Alfredo Ottaviani (1890-1979) vermetel luidde.

Uit Paus moet God wat vrijer laten in NRC Handelsblad

Lees het volledige interview

Over religieus (?) fanatisme

Het hellend vlak

Nu wij eindelijk verlichte mensen zijn geworden, na een slopend emancipatieproces, treden religieuze fanatici (extreme moslims, evangelicals, paapse katholieken) weer zonder gêne voor het voetlicht. Alle hens aan dek! Hoed u voor religie! Nochtans rijst deze vraag: zijn religieuze mensen fanatiek, of zijn fanatieke mensen religieus? De eerste optie is de gemakkelijkste, de leukste om voor lief te nemen. Dan volstaat het immers om religie te bekampen, en zie, weldra zijn er geen fanatici meer

Helaas is het de tweede optie die de juiste is. De moeilijkste ook. Er zijn immers vele diepreligieuze mensen die niet fanatiek zijn. Mensen die beseffen hoe broos het leven is, hoe weinig God er zich mee kan of wil bemoeien, hoe wankel de waarheid blijkt, hoe relatief het eigen gelijk en geloof. Echte religiositeit stoelt op aandacht, en aandacht leidt tot nuance, tot alleraardigste vormen van twijfel, tot oog voor het kleine verschil. Gelijk hebben is voor de religieuze mens minder belangrijk dan het verschil zien. Eerst zien, en dan geloven. Hoe zou wie de heldere blik mist om Johannes Vermeer van Gerard Dou te onderscheiden, dan weer wel in staat zijn om waarheid en leugen vlekkeloos uit elkaar te houden? Religieus bevlogen mensen doen soms alsof ze dit kunnen: niets zien, en alles weten. Tussen kunst en kitsch merken zij geen verschil, tussen een lach en een traan zien zij een kloof die niet altijd bestaat, ellende alom dus. Maar over God weten zij alles, werkelijk alles, tot in de meest fijnmazige details. De onaandachtige mens die God doorgrondt: is dat niet het ultieme religieuze debacle? Een theoloog zonder cultuur kan God niet kennen. De hang naar zekerheid geeft hem geen vrijbrief om niet scherp toe te hoeven kijken. Kortom, de religieuze mens zoekt naar de diepte, maar kan die slechts vinden als hij tegelijk oog heeft voor het oppervlak. Diepte komt traag, zo niet is zij schijn. Kijken is per definitie niet fanatiek, omdat het overgave veronderstelt. Aandacht schuwt het vlugge antwoord

Uit Het hellend vlak

Naar boven

Website

Rik Torfs heeft een eigen website.

Website Rik Torfs

Naar boven