Christen Forum Limburg

Maandag 28 januari 2013

Oost, West, Europa best!?

Gie Goris   

Hoofdredacteur Mo-magazine, Aziëkenner

Gie Goris

Eeuwen lang lag het Westen in het midden van de wereldgeschiedenis. Dat verandert snel. Het gewicht van Azië in die nieuwe, multipolaire wereld neemt snel toe, en dat heeft zelfs niet alleen met China en India te maken. Dé vraag is wat dat betekent voor de Europeanen. Zal de toekomst alleen maar een krimpbeweging zijn, waarbij de hoge welvaart afgebouwd wordt om de concurrentie met de opkomende economieën aan te kunnen? Of wordt het eerder een verhaal waarin het loslaten van macht de opening creëert voor een consequentere omgang met waarden zoals democratie, mensenrechten en diversiteit?

Gie Goris volgt die mondiale evoluties al een lange tijd, eerst als educatiewerker binnen Broederlijk Delen, daarna als hoofdredacteur van Wereldwijd en de voorbije tien jaar als hoofdredacteur van MO* magazine. Hij wordt door andere media vaak geraadpleegd als het over ontwikkelingen in Azië gaat. Hij schetst de grote uitdagingen, met hun kansen en bedreigingen, en met hun mogelijke consequenties voor ieder van ons. Als Europeanen, als wereldburgers en als christenen.

Naar boven

De eeuw van AziŽ

In 2008 verscheen in New York het boek The New Asian Hemisphere: The Irresistible Shift of Global Power to the East van de hand van de Singaporees Kishore Mahbubani. Het verscheen in een Nederlandse vertaling als De eeuw van AziŽ. Een onafwendbare mondiale machtsverschuiving.

Kishore Mahbubani is rector van de Lee Kuan Yew School of Public Policy van de National University of Singapore. Jarenlang werkte hij als diplomaat voor Singapore. Een tijd lang was hij ambassadeur bij de Verenigde Naties en voorzitter van de Veiligheidsraad.

Mahbubani werd in 2012 uitgeroepen tot ťťn van de honderd beste denkers van de wereld. Andere provocerende titels van zijn hand zijn Can Asians Think? Understanding the Divide Between East and West en Beyond the Age of Innocence: Rebuilding Trust Between America and the World.

AziŽ herneemt zijn historische positie

De centrale stelling van Kishore Mahbubani is dat de voorbije 200 jaar van Westerse wereldoverheersing een historische abnormaliteit zijn. AziŽ was eeuwenlang het zwaartepunt van de wereld, en het zal dat opnieuw worden.

Zijn boek De eeuw van AziŽ begint met de vaststelling dat in de eerste eeuw van de christelijke jaartelling AziŽ 76,3 procent van het mondiale bruto nationaal product voor zijn rekening nam.

"Het percentage van Europa was [toen] slechts 19,8 procent. In het jaar 1000 was het West-Europese percentage 8,7 procent. Dat van AziŽ daarentegen was 70,3 procent. In het begin van de IndustriŽle Revolutie begon er verandering te komen in deze cijfers. In 1820 was het West-Europese aandeel gestegen naar 23,6 procent en dat van AziŽ gedaald naar 59,2 procent. In deze periode ontstonden ook aanzienlijke BNP’s in de ‘zijtakken’ van West-Europa, waaronder de Verenigde Staten, Canada, AustraliŽ en Nieuw-Zeeland."

Ruim tweeduizend jaar was AziŽ dus het centrum van de wereld. Na een adempauze van een paar honderd jaar keert het nu terug naar zijn natuurlijke positie.

De opkomst van het Westen voltrok zich de afgelopen tweehonderd jaar heel snel. Het overgrote deel van de beschreven geschiedenis had AziŽ, met de grootste bevolking ter wereld, ook het grootste aandeel in de wereldeconomie. Gezien tegen deze historische achtergrond zou de volgende voorspelling van het BRIC-onderzoek van de zakenbank Goldman-Sachs ons niet moeten verbazen, namelijk dat in 2050 drie van de vier grote wereldeconomieŽn Aziatisch zullen zijn, en wel in deze volgorde: China, de Verenigde Staten, India en Japan.

Nieuwe mentale wereldkaart

Het Westen is en blijft volgens Mahbubani nog heel lang de sterkste beschaving. Maar het vermogen van het Westen om de wereld te domineren loopt ten einde. Het probleem waar de wereld voor staat is de natuurlijke psychologische tegenzin om de macht op te geven als je die al zo lang hebt. Al heel lang geloven veel westerse intellectuelen dat naarmate samenlevingen moderniseren, ze vanzelf ook verwestersen.

Ter illustratie noemt hij de regel dat de twee machtigste financiŽle instellingen van de wereld standaard een Europeaan en een Amerikaan als hoofd hebben en daarmee 3,5 miljard mensen bij voorbaat uitsluiten. En nog: “Hoe kan het zijn dat BelgiŽ binnen het IMF meer stemmen heeft dan China?!”

"Je moet de mentale wereldkaart van de 19de en 20ste eeuw achter je laten."

Aan het eind van de Koude Oorlog beleefde de westerse geest een van zijn meest triomfantelijke momenten. Het was een heerlijk gevoel voor de VS en Europa om het grote Sovjetrijk te hebben verslagen zonder een schot te lossen. Men geloofde dat het Westen had getriomfeerd. Francis Fukuyama schreef zijn beroemde essay: ‘ Het Einde van de Geschiedenis’. Hij schreef min of meer dat de rest van de wereld niets anders te doen stond dan een kopie te worden van het Westen. Die gevaarlijke denkrichting gaat geheel voorbij aan het feit dat andere samenlevingen anders zijn. Dat de grote meerderheid van de wereldbevolking helemaal geen kopie van het Westen wil worden. Ze willen hun eigen samenlevingen ontwikkelen door iets te lenen van de beste westerse praktijken maar niet per se alles. We veranderen van een monoculturele wereld in een multiculturele wereld. Van de ene succesvolle cultuur in vele succesvolle culturen. En die andere succesvolle culturen zijn geen kopieŽn van het Westen.

Een nieuwe mentale wereldkaart

Modernisering en ontwestersing

Het Westen is en blijft nog heel lang de sterkste beschaving. De nieuwe ontwikkelingen zijn ook geen conceptuele bedreiging. Integendeel, de reden waarom Aziatische samenlevingen nu succes hebben is dat ze eindelijk begrip hebben en open staan voor de zeven pijlers van westerse wijsheid en die ook gaan toepassen.

  • De vrijemarkteconomie: de basisprincipes van de vrijemarkteconomie zijn inmiddels door vele Aziatische landen overgenomen. De vrijheid van ieder individu om zijn arbeid te verkopen of kapitaal te investeren zorgt voor de enorme economische groei.
  • Wetenschap en technologie: omtrent 90 procent van de afgestudeerde wetenschappers zou nu in AziŽ wonen.
  • Meritocratie: iedereen moet gelijke kansen krijgen om zich te ontwikkelen en een bijdrage te leveren aan de samenleving. Op deze manier is elk individu een potentiŽle bron van kennis en worden talenten uit alle lagen van de samenleving gebruikt voor vooruitgang.
  • Pragmatisme: in de 19e eeuw (tijdens de Meiji Restauratie) was Japan succesvol in het overnemen en combineren van succesvolle Westerse gebruiken met Japanse traditionele kennis. Hierdoor transformeerde Japan zich in een korte tijd tot een economische en politieke grootmacht. De pragmatische instelling werd later overgenomen door omliggende Aziatische landen. De grootste pragmatist uit de Aziatische geschiedenis is volgens Mahbubani de Chinese leider Deng Xiaoping. Een van zijn beroemde uitspraken luidde: ‘It does not matter whether a cat is black or white; if it catches mice, it is a good cat.’ (Het doet er niet toe of een kat zwart of wit is. Als ze muizen vangt, is het een goede kat.)
  • Vrede: zonder een cultuur van vrede is de opkomst van China als moderne natie vrijwel onmogelijk. China neemt een voorbeeld aan Europa door zich te richten op economische ontwikkeling in plaats van op militaire ontwikkeling.
  • Rechtsstaat: AziŽ kent een geschiedenis van regerende elites die boven de wet stonden. Volgens Mahbubani is het zonder een moderne rechtsstaat, die alle burgers gelijk stelt, onmogelijk een moderne economie en samenleving op te richten. De overname van de moderne Westerse rechtsstaat uit zich in de ontwikkeling van functionele wetten.
  • Onderwijs: het onderwijs naar Westerse maatstaven in AziŽ is inmiddels toegankelijk geworden voor een groot deel van de bevolking.

De ontwikkeling van de rest van de wereld blijft dus grotendeels geŽnt op Westerse principes. Maar dat betekent niet dat de rest van de wereld ook verwestert. Integendeel, Mahbubani heeft het over ontwestersing, en het is die evolutie die in het Westen zorgt voor culturele angst.

Opvallend is dat bij de zeven pijlers van Westerse wijsheid democratie niet wordt genoemd. Mahbubani zegt daarover:

"De Aziaten hebben de les geleerd dat de kritieke factor in ontwikkeling noch democratie is, noch het ontbreken ervan. Een niet-democratische samenleving, zoals China, kan succes hebben en een niet-democratische samenleving, zoals Noord-Korea, kan falen. Een democratie, zoals India, kan succes hebben en een democratie, zoals de Filippijnen, kan falen. De kritieke factor in ontwikkeling is niet democratie of het ontbreken ervan. De kritieke factor is goed bestuur. Daar moeten de Aziatische landen zich op richten. De reden waarom het Aziatische verhaal zo fascinerend is, is dat er niet maar ťťn model is. China is een model, India een ander. En ze verschillen enorm. Het is belangrijk om te begrijpen hoe divers AziŽ is."

Maar tegelijkertijd gelooft hij dat op de lange termijn alle samenlevingen democratisch moeten worden. Er is geen andere eindbestemming. Over de bestemming bestaat geen twijfel, wel over de weg ernaartoe. Het Westen gaat ervan uit dat je ineens van een niet-democratie in een democratie kunt veranderen. De geschiedenis leert ons dat dat niet kan.

Strategische incompetentie

Het Westen moet zich beraden op hoe het zich gaat aanpassen. Maar dat heeft het nog niet gedaan. Erger nog: het Westen is van competent incompetent geworden in de aanpak van belangrijke wereldproblemen zoals terrorismebestrijding, klimaatverandering, nucleaire non proliferatie¨kwesties, de hervorming van internationale organisaties en bovenal het Westerse onvermogen een brug te slaan naar de moslimburen in binnen- en buitenland.

Deze incompetentie, met desastreuze gevolgen, versterkt het westerse gevoel van onveiligheid. We stevenen dan ook af op een ernstige crisis binnen de wereldorde als het Westen zijn koers niet bijstelt. Bij de overweging van toekomstige strategische opties zouden westerlingen moeten stilstaan bij de Chinese wijsheid en het Westerse woord crisis moeten gaan zien als de twee Chinese karakters voor 'gevaar' en 'kans'. Te veel westerlingen zien gevaren. Slechts weinigen zien kansen.

In een tijd waarin de westerse denkers open zouden moeten staan voor totaal nieuwe werkelijkheden sluiten ze zich in feite steeds meer af. Lees de opiniepagina's van de bv. The New York Times en de The Financial Times. Die kranten staan vol met een incestueus debat van mensen die denken dat 12 procent van de wereldbevolking in het Westen, de overige 88 procent kan blijven domineren die buiten het Westen leven. Weinigen in het Westen onderkennen de betekenis van de opvallendste kenmerken van ons tijdperk. Het is het Westen dat zich moet zich beraden op hoe het zich gaat aanpassen.

Het filosofische Westen heeft een enorme bijdrage geleverd aan de mensheid, met idealen als de gelijkheid van individuen en de waardigheid van het individu. Maar het materiŽle Westen plaatst zelfbelang boven waarden.

Dit kan zo niet doorgaan. Mahbubani noemt het de hoogste tijd dat wij inzien dat de wereld verandert en dat er verschillende samenlevingen naast elkaar bestaan, met verschillende waarden en wegen naar ontwikkeling. Het Westen moet daarbij het idee loslaten dat het kan blijven doen wat het maar wil en dat de rest zich wel aanpast.

"Jullie houden je bezig met het herschikken van de dekstoelen op de Titanic, terwijl die aan het zinken is"

Bang voor onze banen?

Veel mensen in het Westen zijn bang. Bang voor hun baan. Bang dat hun levensstandaard zal achteruitgaan. De angst is terecht. Er komen zulke grote veranderingen aan dat de mensen in het Westen zich zullen moeten aanpassen. Het spreekt dus vanzelf dat sommige Europese economieŽn die concurrerend waren dat niet kunnen blijven. Die moeten zich aanpassen. De boodschap is dat je je leven lang moet blijven leren. En jezelf aanpassen. Het is eigenlijk hardvochtig om je arbeiders niet voor te bereiden op die concurrentie. Want dan tover je ze 'n illusie voor. Je laat ze in de waan dat ze hun leven lang hetzelfde werk kunnen doen. En dat kan niet meer in de wereld van morgen.

Download deze tekst - De eeuw van AziŽ

Bij het verschijnen van zijn boek werd Kishore Mahbubani geÔnterviewd in het programma Tegenlicht van de VPRO. U kan het programma terugbekijken

Kishore Mahbubani in Tegenlicht

Naar boven

Christelijk accent?

Kishore Mahbubani verwijt Europa dat het in wezen “een christelijke clubs” is. Hij zet daarmee geen aanval in op de godsdienst(en) van Europa, maar bedoelt iets te zeggen over de geopolitieke incompetentie van dat Europa. Eťn van de kenmerken van geopolitieke competentie is dat een land of organisatie errin slaagt vrede en voorspoed niet alleen binnen de eigen grenzen te realiseren, maar ook in zijn periferie. Dat veronderstelt een open, pragmatische benadering van “de anderen”. Het jammerlijke is dat Europa vooral bekommerd is om “mensen zoals wij”. Het creŽert op die manier een club van uitsluiting, terwijl het in de geglobaliseerde wereld om insluiting zou moeten gaan.

Het bewijs van zijn stelling ziet Mahbubani in de manier waarop Europa is omgegaan en omgaat met de moslimlanden aan zijn buitengrenzen: de Europese vrede en voorspoed is nooit in die richting doorgestroomd. De discussie rond de toetreding van Turkije is een ander indicatie van de manier waarop het debat wordt gevoerd.

Het gaat dus in eerste instantie niet om een religieuze kwestie. Maar het verwijt aan Europa dat het geobsedeerd is door ideologische consistentie, is impliciet wel een zware uitdaging. In de christelijke gemeenschappen wordt de zwakte van de eigen identiteit namelijk als een kernprobleem ervaren en wordt gehoopt op een antwoord in het versterken van die christelijke identiteit. De Kerk zoekt koortachtig naar wegen om een nieuwe evangelisatie tot stand te brengen.

Het lijkt erop dat tegen ons gezegd word: jullie zijn de trein aan het missen. Is dat wat we natuurlijker wijze kunnen verwachten van mensen dien openheid en pragmatisme bepleiten? Als wij hun op onze beurt en ter verdediging de verdenking in de schoenen schuiven dat wat zij voorstaan verlies van identiteit volgt, dan hoeven we on om hun oordeel toch geen zorgen te maken?

Of toch? Erkennen we dat de internationale orde en het samengaan van landen – waaraan niet te ontkomen valt - ook voor ons christenen wel degelijk een kernprobleem is en dus een grote uitdaging waarbij de kernideeŽn die ons lief zijn wel degelijk een verschil kunnen maken?

Naar boven

Spirituele veerkracht

Bij het feest van Allerheiligen stelde Jan De Volder in Tertio (nr. 664 van 30 oktober 2012) een aantal vragen die wel degelijk te maken hebben met de uitdagende vraag naar christelijke accenten in de globalisering.

Over de pas geŽindigde bisschoppenconferentie over de nieuwe evangelisatie zegt hij dat zij een ver-van-mijn-bedshow lijkt. De dramatische situatie in de Belgische industrie, dat is pas een crisis die “akelig reŽel is en onze diepste angsten bespeelt”.

Toch is er een verband. De crisis van Europa is immers niet alleen sociaaleconomisch – kunnen we economisch succes blijven combineren met hoogstaande sociale bescherming? – en politiek – met welk project kan het oude continent een wereldspeler blijven in een geglobaliseerde wereld? Ze is ook overduidelijk spiritueel.

“De mensheid lijdt door gebrek aan visioenen”, schreef Johannes Paulus II. De secularisering en de globalisering hebben het individu meer dan ooit teruggeworpen op zichzelf, vooral in Europa. De neoliberale globalisering maakt ons tot concurrenten van elkaar, darwinistische overlevers in de jungle van het bestaan. De solidariteitsmechanismes zijn geŽrodeerd, tot de familieverbanden toe. Met zijn onmacht en angsten staat de psychologische, postmoderne mens steeds meer alleen. In het koor van pessimistische analyses klinken weliswaar ook oproepen om de rug te rechten, nieuwe wegen in te slaan, de toekomst tegemoet te kijken. “Broodnodig is het herstel van het geloof dat het nog steeds kan. Onontbeerlijk is de wil om de krachten te bundelen, de pijn te delen en samen vooruit te komen”, schreef Bart Sturtewagen in De Standaard over de sluiting van Ford Genk.

Dat is allemaal waar en klinkt mooi, maar waar gaan we dat geloof en die wil vinden? Individueel en collectief? Zal dat kunnen zonder ook de spirituele dimensie in ogenschouw te nemen? Spiritualiteit heeft alles te maken met veerkracht, met omgaan met crisis en verlies, met de hoop op een betere toekomst, met creativiteit om daartoe de wegen te vinden en met het basisvertrouwen dat het uiteindelijk goed komt.

Lees het volledige artikel

Naar boven