Christen Forum Limburg

maandag 26 maart 2012

Milieu-crisis: een uitdaging voor gelovigen

Jacques Haers
professor theologie KULeuven

De huidige milieuveranderingen zijn mee het gevolg van menselijk handelen. Die veranderingen plaatsen de mens voor een nooit geziene uitdaging: nieuwe verantwoordelijkheden opnemen voor het leven op de planeet aarde, ťn voor de toekomstige menselijke generaties.

Wat een kans voor Christenen om hun geloof op een nieuwe manier vorm te geven in denken, handelen en structuren, en om zo ten dienste te staan van de planeet.

Terugblik: christelijke robuustheid en visie

Lees een samenvatting van de conferentie

Jacques Haers

Jacques Haers (geboren in Leuven in 1956) is JezuÔet en docent aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van K.U.Leuven. Hij is er verbonden aan de onderzoekseenheid Systematische Theologieen sinds 2001 voorzitter van het Centre for Liberation Theologies. Tussen 2001 en 2007 was hij verantwoordelijk voor het Leuvense Advanced Master Programme in Conflict and Sustainable Peace. Hij studeerde wiskunde en filosofie en behaalde zijn doctoraat in de theologie aan de University of Oxford met onderzoek naar het scheppingsbegrip van Origenes. Hij doceerde aan het Centrum voor Kerkelijke Studies (Leuven), aan het Centre SŤvres (Parijs) en aan het pastorale instituut Lumen Vitae (Brussel). Hij is verbonden aan het OCIPE (Brussel) en aan UCSIA (Antwerpen).

Zijn onderzoeksinteresses betreffen contextuele en bevrijdingstheologie in een planeetwijde context, met bijzondere nadruk op globalisatie, geweld en vrede, klimaatuitdagingen en fundamentele of methodologische aspecten van deze theologie. Hij werkt ook op het gebied van de theologie van het religieuze leven en van theologie op ignatiaanse leest.

In september 2011 werd Jacques Haers benoemd tot academisch directeur van UCSIA (Universitair Centrum Sint-Ignatious), dat in 2003 werd opgericht toen de jezuieteninstelling UFSIA opging in de pluralistische Universiteit Antwerpen. Het doel van UCSIA is in de Antwerpse regio de traditie verder te zetten van een JezuÔtisch universitair project dat is toegespitst op thema's die bijzonder gestalte geven aan de christelijke levensvisie en op die manier dienstig is aan het geloof en cultuur en bijdraagt tot een rechtvaardiger samenleving. Jacques Haers blijft ook deeltijds verbonden aan de faculteit theologie van KULeuven.

Naar boven

Ik ben er nog!

Jacques Haers werd in het programma Phara op Canvas geÔnterviewd naar aanleiding van de verkiezing van een nieuwe generaal-overste van de jezuÔetenorde. Het ging ook over de jezuÔetenorde in het algemeen. Of die in BelgiŽ, met nog 150 leden en een gemiddelde leeftijd van 73 jaar geen bedreigde soort is? "Nee hoor: ik ben er ook nog!"

Bekijk het fragment uit Phara (Canvas)

Naar boven

Ecologie en religie zijn geen vreemden voor elkaar

Het weekblad Tertio heeft een reeks artikelen gewijd aan het thema ecologie: de uitdagingen van de klimaatverandering en de band tussen ecologie en spiritualiteit.

In een artikel van 17 augustus 2011, Religies vertellen best eigen verhaal over opwarming aarde, pleit Kimaatprof Mike Hulme voor haalbare oplossingen. Als overtuigd lid van de Church of England hoopt hij dat de religies daarbij een eigen rol spelen:

"Ecologie en religie zijn geen vreemden voor elkaar. De grote spirituele meesters dachten na over het milieu en hebben er een boodschap over. Nadenken over de mens houdt in dat je ook nadenkt over zijn relatie tot de schepping, zijn plaats daarin en de verantwoordelijk die hij draagt. Al snel gaat het over de grote zinvragen: wat is de zin van de schepping, van het leven? Religies hebben een grote traditie in humaniteit en dat kan ons helpen bij de uitdagingen waar we voor staan. Wetenschap alleen volstaat niet om die uitdagingen aan te gaan en ik geloof er sterk in dat religies een eigen bijdrage te leveren hebben."

Lees het volledige artikel (Tertio)

Naar boven

De schepping is een sacrament

De verantwoordelijkheid voor de natuur en de schepping behoort wezenlijk tot het geloof.
(Paul Johannes Paulus II, wereldvrededag, 1 januari 1990)

Er is dringend behoefte aan een groter ethisch bewustzijn en bewogenheid bij alle christenen met betrekking tot de milieucrisis en haar gevolgen op het vlak van economie, mensenrechten en sociale wereldverhoudingen
(Belgische bisschoppen)

In 2005 vertrouwden de Belgische bisschoppen aan het Netwerk Rechtvaardigheid & Vrede de zorg toe om enerzijds een christelijk visie uit te werken rond ecologie en spiritualiteit, en anderzijds te zoeken naar wegen om deze visie in praktijk te brengen.

(Het Netwerk Rechtvaardigheid & Vrede vzw maakt deel uit van het wereldwijde netwerk van commissies rechtvaardigheid en vrede en verenigt in Vlaanderen acht katholieke solidariteitsorganisaties: Broederlijk Delen, Caritas Gemeenschapsdienst, Caritas Catholica Vlaanderen, Caritas International, Kerkwerk Multicultureel Samenleven, Missio, Pax Christi Vlaanderen, Welzijnszorg)

Zorg voor de schepping

In een inspiratieetekst heet het:

De schepping is een ‘sacrament’. Dit wil zeggen dat al het geschapene teken is en openbaring van de Schepper. God ‘heeft een relatie’ met de wereld. God wilde wonen in de schepping. Dit drukken wij onder meer uit in het mysterie van de menswording van God. Het Woord, God van den beginne, wordt vlees en wil vlees blijven worden. Het is niet een ťťnmalig gebeuren geweest in Jezus van Nazareth nu tweeduizend jaar geleden. Het herhaalt zich, elke dag. God wil blijven wonen in Zijn schepping, in een intieme relatie, als de Beminde van al wat leeft. Die intimiteit kunnen we ook ‘immanentie’ noemen, die het geschapene ‘tekent’, maakt tot ‘sacrament’ van God.

Afgeleid daarvan kunnen we belijden dat alle leven heilig is, en niet alleen de levende organismen zijn heilig, maar Šl het geschapene is dat. Dit wil ook zeggen dat wie de schepping ook maar in het kleinste met opzet vernietigt, het beeld van God schendt dat in de hele schepping geprent staat.

Het Beeld wordt geschonden niet alleen als mensen van hun rechten worden beroofd en uitgebuit, maar ook als zeeŽn, rivieren en bossen schade wordt toegebracht. Samengevat, wanneer de schepping gezien wordt als iets sacramenteels dat naar God verwijst en ons tot God voert, dan worden we uitgedaagd onze betrekkingen met mens en natuur niet te laten bepalen door zelfzucht en machtsmisbruik, maar door eerbied en zorg, lotsverbondenheid en dienstbaarheid.

Verbondenheid met de schepping en verbondenheid met God vloeien samen in dienst en zorg. We worden dus opgeroepen tot “Zorg voor de Schepping!”.

Lees de volledige inspiratietekst

Naar boven

Duurzaamheid en rechtvaardigheid

Jacques Haers was ook op de milieuconferentie van Kopenhagen. Zijn oordeel is streng: een gemiste kans.

Omdat zoveel politiek gewicht de Deense hoofdstad niet kon verlaten zonder een besluit, is er een politiek akkoord gekomen, maar een dat ver beneden de verwachtingen blijft. De politici hebben hier duidelijk de afspraak met de toekomst gemist.

Maar op zijn blogspot verzet hij zich wel tegen de stellling dat de vooruitgang zelf als de bron van alle kwaad wordt voorgesteld:

De schuld voor de huidige milieucrisis zou op de eerste plaats te zoeken zijn bij het moderne wereldbeeld, met zijn instrumentalistische visie op wereld en mens, met zijn operationele rationaliteit, en met zijn gelijkstelling van welvaart en welzijn. Ik ben het er natuurlijk eens dat de milieucrisis nauw verbonden is met onze wereldbeelden en de wijze waarop wij onze maatschappijen inrichten. Daar is zeker iets misgelopen, maar ik weet niet of ik de moderniteit zo zwaar zou aanpakken - het lijkt mij eerder te gaan om perversies van de moderniteit, met name daar waar wetenschappelijke rationaliteit (in het bijzonder de rationaliteit van de economie) omwille van allerlei belangen eenzijdig wordt gehanteerd en absoluut wordt gesteld waarbij de indruk gewekt wordt dat de rationaliteit zelf en niet het (op belangen gerichte) politieke gebruik dat men ervan maakt onze wereld en samenlevingen uittekent.

Terra reversa

Terra Reversa

Peter Tom Jones en Vicky De Meyere schreven een succesvol boek Terra Reversa: de transitie naar rechtvaardige duurzaamheid (Epo Antwerpen, 2009). De Nederlandse hoogleraar economie Marinu de Geus noemt het “grensverleggend” en “baanbrekend voor het denken over milieu- en klimaatbeleid”.

Jacques Haers noemt het een bemoedigend, inspirerend en hoopvol boek. Bij het verschijnen ervan schreef hij een epiloog die een goed inzicht geeft in zijn denken over ecologie.

Vruchtbare levenswijzen bevorderen

De worstcasescenario's die wetenschappers ons voorhouden in verband met de opwarming van de Aarde en de wereldwijde klimaat- en milieucrisis, lijken wel doemprofetieŽn. Ze bieden ons minstens een gewijzigde geografie van het aardoppervlak en soms het apocalyptische beeld van een helse wereld, een op hol geslagen planeet en niet meer te bemeesteren natuurprocessen. De omstandigheden voor het leven zoals we het nu kennen en meer in het bijzonder voor het menselijke leven, zijn grondig aan het veranderen. We hebben er als het ware een nieuwe voorstelling van de 'hel' bijgekregen, naast de realiteit van wereldwijde armoede en onrecht, of van geweld dat zo vernietigend wordt als een genocide. We weten nu met zekerheid dat we binnen een niet al te lange tijdsspanne onze atlassen zullen moeten hertekenen: politiek, economisch, agrarisch, qua infrastructuren, bevolking, ziektepatronen, … Waagt men het in zo'n context nog dat mooie woord 'schepping' in de mond te nemen, een woord dat wijst op een samenhangende, mooie en harmonieuze wereld, met een eigen dynamische groeikracht, waarvan de mens een betekenisvol onderdeel is? Heeft de mens niet precies dat vertrouwen en de hoop die Gaia in hem stelt, verraden en zijn macht misbruikt? Die vraag klinkt negatief, zo negatief zelfs dat sommigen menen dat de mens beter van het aardoppervlak zou verdwijnen. Theologen zullen de vraag ook anders, positiever, willen stellen: hoe kunnen we als mensen - machtige mensen, die in staat zijn wereldwijde evenwichten te verstoren, zoals grote vulkaanuitbarstingen of een meteoorinslag dat doen - in de wereld waartoe we behoren constructief te werk gaan, zodat de Aarde als geheel er beter van wordt? Kunnen we dat 'beter' uitklaren en concrete - economisch, politiek, sociaal, … - inhoud geven, een gesprek op gang trekken over wat het kan betekenen? Wat helpt en wat helpt niet? Theologen spreken hier over 'gemeenschappelijke onderscheidingsprocessen' waar samen, mens en natuur in gesprek, gezocht wordt naar de betekenis van groei en duurzaamheid, waar keuzes gemaakt worden om vruchtbare levenswijzen te bevorderen en destructief gedrag te vermijden, waar ten slotte ook geleerd wordt van de fouten die in zoekprocessen steeds weer en om allerhande redenen gemaakt worden. Hoe leren wij, mensen, op een bescheiden, niet controlerende en toch creatieve wijze te luisteren naar dat gesprek dat de natuur waartoe wij behoren, is en daarin een constructieve bijdrage te leveren?

Creatief levengevend wezen?

religie en milieu

Het woord 'schepping' drukt een droom uit over de Aarde waarop en de werkelijkheid waarin wij leven - een droom of een visioen waarvan we de contouren niet precies kennen maar waaraan we wel 'samen' werken. Het woord 'schepping' verwijst ook naar een door mensen te respecteren weerbarstigheid en eigenzinnigheid van de natuur en van alle schepselen. We beseffen steeds beter dat er doodlopende wegen zijn in ons omgaan met de natuur, we hebben ons meer dan eens vergist door een ongepaste zelfbewondering waarin we onszelf onterecht tot 'heersers' of 'hoeders' van de planeet promoveren, we zoeken en proberen te leren van onze vergissingen en trachten te onderscheiden welke de levengevende wegen zijn voor onszelf, voor onze planeet, en zelfs voor het hele universum. Heeft deze planeet zich in de mensen een creatief levengevend wezen gegeven of bevindt de evolutie zich hier op een doodlopend spoor? Dat zal zich in de zeer nabije toekomst uitwijzen. Onze situatie vraagt nieuwe en complexe vormen van denken en kijken naar de werkelijkheid, nieuwe wereldbeelden en een vernieuwde ethische blik, nieuwe vormen van wetenschap, en nieuwe vormen van technisch, politiek, maatschappelijk en economisch handelen. We bevinden ons op een kritisch moment dat meteen ook een opportuniteit is - theologen spreken graag van een kairos. Peter Tom Jones en Vicky De Meyere schetsen in hun boek de contouren van dit vernieuwde denken en handelen, van deze vernieuwde attitudes.

Religie wordt politiek handelen

Peter Tom Jones en Vicky De Meyere wijzen terecht op het belang van het middenveld in de politieke beslissingsname. Als theoloog hoor ik dat graag: als uitdaging naar de christelijke traditie toe, betekent dit dat de kerken een rol kunnen en moeten spelen, ook al zullen ze daarbij enkele ideologische vooroordelen moeten overwinnen. Het woord 'kerk' verwijst naar het duurzame samenleven vanuit en rond de Heer, dat wil zeggen naar het duurzame samenleven dat zich richt naar de levenskrachten zelf van de werkelijkheid en de vraag durft te stellen: wie of wat is 'heer' van het leven en van de werkelijkheid? Kerkelijke gemeenschappen met hun veelzijdige gelaagdheden, invloeden en mogelijkheden, kunnen een belangrijke rol spelen in de onderscheidingsprocessen die ons samenleven - niet alleen het intermenselijke samenleven, maar het veelzijdige samenleven dat een planeet opbouwt - mogelijk maken en bevorderen. Zijn 'gelovigen' als bezorgde, bewuste en bewogen mensen in staat om dit op gang te trekken? In het zoeken naar en het vormgeven aan de levenswekkende lotsverbondenheid die de werkelijkheid kenmerkt, treden de religieuze vezels van de mens naar boven: religie betekent immers de inspanning van een reflectie die verheldert wat ons bindt en ter harte gaat. Hier wordt religie overigens politiek handelen, waarin de mondige 'polis' van de natuur haar weg zoekt: zonder politiek, dit is zonder overleg en reflectie, is het overleven van mens en planeet bedreigd en dreigt het universum er een stukje eenzamer bij te worden, omdat een aantal van haar mogelijkheden verdwijnt. Peter Tom Jones en Vicky De Meyere plaatsen zich resoluut van de kant van het leven, het leven van mensen, en het leven van hun planeet. Een theoloog kan hen alleen dankbaar zijn dat zij hem ook op een nieuwe wijze doen nadenken over religie, over God, over geloof, over hoop, over vertrouwen.

Lees de volledige epiloog

Naar boven

Gebed

Gij schept een nieuwe hemel en een nieuwe aarde

Heilige God, Eeuwige Levende,
Gij schept een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.
Gij geeft ons uitzicht en inzicht.
Wakker in ons uw vrede, uw vreugde aan.
Herschep ons tot medeschepselen die rechtvaardig
en duurzaam met de rijkdom van uw aarde omgaan.

Naar boven

Reageer!

Wil u reageren op de cconferentie van Jacques Haers?
Wij horen graag uw mening!

Uw reactie

Conferentietekst

U kunt de tekst bij de conferentie bestellen!

Bestel de syllabus

Overzicht

Jacques Haers

Ik ben er nog!

Ecologie en religie: geen vreeemden

De schepping is een sacrament

Duurzaamheid en rechtvaardigheid

Terra reversa

Gebed

Jacques Haers